Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download
Στέργιος Σιούτης
Διδάκτορας Τμήματος Ψυχολογίας
Παντείου Πανεπιστημίου
Υπάλληλος Υπουργείου Υγείας
και Κοινωνικής Αλληλεγγύης
Δ/νση Προστασίας ΑΜΕΑ                   Αθήνα 13/11/2008
 
ΕΙΣΗΓΗΣΗ
«ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΟΡΑΣΗΣ ΣΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ»
ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΙΔΑ «ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ – ΝΕΟΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΟΡΑΣΗΣ»
ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ
ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ
 
Η μάθηση απ’ τον άνθρωπο τεχνικών γνώσεων είχε πάντα ως αποτέλεσμα αλλαγές στην ατομική και συλλογική ύπαρξη.
Έτσι βλέπομε η ανακάλυψη του τροχού και του αρότρου να έχει ως αποτέλεσμα τον μετασχηματισμό της κοινωνίας σε αγροτική. Η ανακάλυψη των μηχανών είχε αποτέλεσμα την βιομηχανική επανάσταση με τις θεαματικές αλλαγές στην κοινωνική διαστρωμάτωση και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Η σημερινή αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας είχε ως αποτέλεσμα αλλαγές  κοινωνικοοικονομικές και περιβαντολογικές σε πλανητικό επίπεδο και μάλιστα αν σ’  αυτή τη πρόοδο δεν  γίνει καλή διαχείριση απ’ την ανθρωπότητα μπορεί να έχει ολέθριες συνέπειες αντί θετικές. Η πρόοδος της τεχνολογίες έχει εφαρμογές για τα άτομα με προβλήματα όρασης. Έτσι βλέπομε η μεγάλης υπολογιστικότητας υπολογιστές να συμβάλουν στις ανακαλύψεις της μοριακής βιολογίας για γονιδιακή διερεύνηση και γονιδιακή θεραπεία κληρονομικών παθήσεων του οφθαλμού, μικροτσίπ να δίνουν ελπίδες για αποκατάσταση οπτικών δυσλειτουργιών, τεχνικά βοηθήματα να βοηθούν τυφλούς και μερικώς βλέποντες στην καθημερινή τους ζωή. Επίσης στην εκπαιδευτική διαδικασία έχομε θεαματική ανάπτυξη εποπτικών μέσων βασισμένα στην σύγχρονη τεχνολογία, όπως (ειδικά λογισμικά και κατάλληλες οθόνες μεγένθυσης και brei). Οι εφαρμογές των τεχνικών βοηθημάτων εφ’ όσον υποστηρικτούν από τους εμπλεκόμενους θα δώσουν τη δυνατότητα στα άτομα με προβλήματα όρασης  να εργάζονται σε νέα  επαγγέλματα και να βελτιώσουν σημαντικά  την ποιότητα  της ζωής  τους.
 
 
  1. Ο WHO (2002) δίνει τον παρακάτω ορισμό για την αναπηρία στην αίσθηση της όρασης:
  • Τυφλότητα: οπτική ικανότητα μικρότερη από 3/60 στον καλύτερο οφθαλμό, ύστερα από διόρθωση.
  • Μερική όραση: οπτική ικανότητα μικρότερη από 6/18, αλλά ίση ή μεγαλύτερη από 3/60 στον καλύτερο οφθαλμό, ύστερα από διόρθωση.
  1. Εκπαιδευτικός Ορισμός:
Από εκπαιδευτική άποψη, τυφλό θεωρείται το άτομο που είναι εξαρτημένο πάντα, από την αφή ή την ακοή του στην προσπάθεια του να αποκτήσει γνώσεις.
 
Τυφλότητα και Μερική Όραση
1)       Προσδιορισμός της οπτικής δυσλειτουργίας από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (τυφλοί , μερικώς βλέποντες)
2)       Πρόοδος της Γενετικής, γονιδιακή ταυτοποίηση κληρονομικών παθήσεων του οφθαλμού, Θέματα βιοηθικής.
3)       Ιατρικό μοντέλο προσδιορισμού της αναπηρίας μη αποδεκτό για την προσέγγισή του διότι σύμφωνα μ’ αυτό το άτομο δεν είναι λειτουργικό εξ’ αιτίας  κάποιας λειτουργικής βλάβης.
4)       Το Κοινωνικό μοντέλο προσδιορισμού της αναπηρίας είναι αποδεκτό διότι σύμφωνα μ’ αυτό το άτομο δεν είναι λειτουργικό εξ’ αιτίας εμποδίων τα οποία η κοινωνία δεν έχει εξαλείψει.
5)       Εκπαιδευτικός προσδιορισμός της οπτικής δυσλειτουργίας.
6)       Αξιοποίηση της νέας τεχνολογίας στην εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με προβλήματα όρασης.
7)       Διεπιστημονική προσέγγιση των συναφών θεμάτων και πολυπαραγοντική αντιμετώπισή τους.
Π Ρ Ο Τ Α Σ Ε Ι Σ
α.1)    Ιδιαίτερη προσοχή από τις υπηρεσίες Υγείας στην νοσηλεία πρόωρων νεογνών διότι υπάρχει σημαντικό ποσοστό αυτών που αντιμετωπίζουν επιπλοκές σοβαρές με αποτέλεσμα προβλήματα όρασης και άλλες  βλάβες.
α.2.)   Αξιοποίηση των επιτευγμάτων της γενετικής και μοριακής βιολογίας στην ταυτοποίηση γονιδίων κληρονομικών παθήσεων του οφθαλμού
α.3)    Συμμετοχή φορέων ατόμων με κληρονομικές παθήσεις του οφθαλμού και συναφών υπηρεσιών σε επιτροπές βιοηθικής.
α.4)    Συμμετοχή φορέων ατόμων με προβλήματα όρασης και συναφών υπηρεσιών στο πρόγραμμα όραση 2020.
α.5)    Αξιοποίηση των νέων θεραπευτικών επιτευγμάτων που έχουν προκύψει ή θα επιτευχθούν στο μέλλον όπως (γονιδιακή θεραπεία, βλαστοκύτταρα, μικροτσίπ) και κάλυψη των δαπανών των θεραπειών αυτών από ασφαλιστικά ταμεία.
β.1)    Είναι σημαντικό η πρώϊμη παρέμβαση σε άτομα που αντιμετωπίζουν προβλήματα όρασης εκ γενετής  ή από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους να γίνεται εγκαίρως για καλύτερα αποτελέσματα στην ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη.
β.2)    Πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Τις τελευταίες 10ετίες έχει αναπτυχθεί προβληματισμός από εκπαιδευτικούς, γονείς και φορείς ατόμων με προβλήματα όρασης για την αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, την αναγκαιότητα ένταξης των μαθητών με προβλήματα όρασης στα κοινά σχολεία, τις ειδικές τάξεις, ή τα ειδικά σχολεία.  Πιστεύω πως ζητούμενο δεν θα πρέπει να είναι μόνο το εκπαιδευτικό πλαίσιο του Ειδικού Σχολείου της Ειδικής τάξης ή της Κοινής τάξης αλλά τα ουσιαστικά αποτελέσματα στην εκπαίδευση και πρόοδο των μαθητών. Θετικό θα είναι όλο και περισσότερα παιδιά με προβλήματα όρασης να  εντάσσονται στο πρόγραμμα συνεκπαίδευσης του κοινού σχολείου, αν όμως αυτό δεν είναι εφικτό εξ’ αιτίας και άλλων αναπηριών που αντιμετωπίζουν οι μαθητές με προβλήματα όρασης τότε καλύτερα αποτελέσματα στην εκπαίδευση  θα έχουμε στην ειδική τάξη ή στο ειδικό σχολείο. Επίσης προϋπόθεση επιτυχίας των εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε οποιοδήποτε από τα παραπάνω πλαίσια θα είναι  και η στελέχωση των  σχολείων αυτών από κατάλληλα εκπαιδευμένους ειδικούς σύμφωνα με τις ανάγκες του κάθε εκπαιδευτικού πλαισίου.
Στις περιπτώσεις ένταξης των μαθητών με προβλήματα όρασης στα κοινά σχολεία σημαντική θα είναι και η συμβολή της εκπαιδευτικής κοινότητας (δασκάλων μαθητών χωρίς προβλήματα όρασης γονέων) εφ’ όσον γίνει κατάλληλη ενημέρωση για το πρόβλημα ένταξης. Βασική προϋπόθεση για την ένταξη και ενσωμάτωση των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην κοινωνία γενικότερα και των ατόμων με προβλήματα όρασης ειδικότερα είναι η επαγγελματική αποκατάσταση . ΄Όπως είναι γνωστό και από προσεγγίσεις της ψυχολογίας όταν τα άτομα με προβλήματα όρασης εργάζονται σε θέσεις που επιθυμούν και μπορούν να αποδώσουν αντλούν ικανοποίηση και βιώνουν θετικά συναισθήματα. Παράλληλα η ένταξή τους στην εργασία συμβάλλει γενικότερα και στην κοινωνική τους ένταξη και ενσωμάτωση. Αξιοποιώντας τα τεχνικά βοηθήματα που υπάρχουν σήμερα και κατάλληλα προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης τα άτομα με προβλήματα όρασης μπορούν να εργασθούν και σε νέα επαγγέλματα. Επίσης η συμμετοχή των ατόμων αυτών σε πολλές δραστηριότητες της καθημερινής ζωής ανάλογα και με τα ενδιαφέροντα που έχουν και η σωστή ενημέρωση της ελληνικής κοινωνίας από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης  για τις ιδιαίτερες ανάγκες των ατόμων αυτών αλλά και τις ικανότητές τους θα έχει ως αποτέλεσμα την υιοθέτηση από ολοένα και υψηλότερο ποσοστό πολιτών θετικών αντιλήψεων και στάσεων απέναντι στα άτομα αυτά.
Τέλος η συνεργασία των φορέων των συναφών υπηρεσιών και των ειδικών στην προώθηση τέτοιων θεμάτων θα έχει θετικά αποτελέσματα.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  • Agran, M., Moore, S.: «How to teach self-instruction of job skills», Innovations, American Association on Mental Retardation, 1994, 2, 1-33.
  • Ainscow, M.: «Δημιουργώντας σχολικές τάξεις για όλους», στο δεύτερο πανελλήνιο συνέδριο ειδικής αγωγής της Ιονίου Σχολής, Σχολείο για όλους: συνεκπαίδευση παιδιών με και χωρίς ειδικές ανάγκες, Αθήνα, 1996, 65-95.
  • Ajurioaguerra J. narcelli D., «Ανεπάρκεια των αισθητηρίων οργάνων» μετάφραση Καλλιγιάννη Κ., Πολυγραφημένη έκδοση του ΚΕΑΤ, 1986 σελ. 2-3
  • American Foundacion For the Blind, ´´From Homer to Helen Keller´´, New York, French,1932
  • Anstotz, C. (μετ. Λ. Αναγνώστου): Βασικές αρχές της παιδαγωγικής για τα νοητικά καθυστερημένα άτομα, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1994.
  • Argyle Michael, Ψυχολογία της συμπεριφοράς, (μετάφραση Δερμιτζάκης Μπάμπης), εκδόσεις Θυμάρι, Αθήνα 1981.
  • Baccus, K.: «The political context of vocationalization of education in the developing countries», in Lauglo, J., Lillis, K.: Vocationalizing Education, Pergamon Press, 1988, 31-44.
  • Bahamonde Magro, A, Martínez Lorente, Otero Carvajal, L.E,: Las comunicaciones en la construcción del Estado conteporaneo en España: 1700-1936, Secretaria General de Comunicaciones , Ministerio de Obras Publicas,Transportes y Medio Ambiente, Madrid, 1993
  • Baker, B.: «Intervention with families with young, severely, handicapped children», in Blacher, J.: Severely handicapped children and their families, Academic Press, Orlando, Florida, 1984, 319-375.
  • Bambara, L., Koger, F.: «Opportunities for daily choice making», Innovations, American Association on Mental Retardation, 1996, 8, 1-31.
  • Barboza, J.: «Η μετάβαση στις διάφορες βαθμίδες της εκπαίδευσης», στο ευρωπαϊκό σεμινάριο Helios, Η νομοθεσία της σχολικής ενσωμάτωσης στην Ευρώπη: τάσεις και αλλαγές, Αθήνα, 1996, 66-67.
  • Barnes, G.: «Systems theory and family theory». in Rutter, M., Hersov, L.: Child and adolescent psychiatry, Oxford, 1985, 216-229.
  • Bassett, D., Smith, T.: «Transition in an era of reform», Journal of learning disabilities, 1996, 29, 161-169.
  • Belfiore, P., Toro-Zambrana, W.: «Recognizing choices in community settings by people with significant disabilities», Innovations, American Association on Mental Retardation, 1994, 1, 1-33.
  • Best, S., Bigge, J., Sirvis, B.: «Physical and health impairments», in Haring, N., McCormick, L.: Exceptional children and youth, Ohio, 1990, 283-324.
  • Black, J., Meyer, L.: «But...Is it really work? Social validity of employment training for persons with very severe disabilities», American Journal on mental retardation, 1992, 96, 5, 463-474.
  • Bruder, M.: «Η λήψη μέτρων έγκαιρης παρέμβασης μέσω των προγραμμάτων κοινοτικής ένταξης για παιδιά προσχολικής ηλικίας. Χαρακτηριστικά μιας αποτελεσματικής θεραπευτικής παρέμβασης», στο δεύτερο πανελλήνιο συνέδριο ειδικής αγωγής της Ιονίου Σχολής, Σχολείο για όλους: συνεκπαίδευση παιδιών με και χωρίς ειδικές ανάγκες, Αθήνα, 1996, 36-63.
  • Callias, M.: «Συμβουλευτική εργασία με γονείς παιδιών με ειδικές ανάγκες», στο Τσιάντη, Γ., Μανωλόπουλου, Σ. (επιμ.), Σύγχρονα θέματα Παιδοψυχιατρικής, τομ. Γ΄, Αθήνα, Καστανιώτης, 1989, 219-249.
  • Campbell, J.: «Rehabilitation facilities and community-based employment services», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 193-202.
  • Chancerel J - L., «Αναπηρίες, σχολικές δυσκολίες, διάφορες: Θεωρητικά πλαίσια αναφοράς, ορισμοί και σχέσεις με το σχολικό χώρο, 1984, σελ. 275-279, 303
  • Chancerel, J., Σπητανου, Α.: «Η ειδική αγωγή: προβληματική για τον καθορισμό ενός πεδίου δράσης», στο Τσιάντη, Γ., Μανωλόπουλου, Σ. (επιμ.), Σύγχρονα θέματα Παιδοψυχιατρικής, τομ. Γ΄, Αθήνα, Καστανιώτης, 1989, 189-218.
  • Cobb, H.: «Counseling and psychotherapy with handicapped children and adolescents», in Brown, D., Prout, H.: Counseling and psychotherapy with children and adolescents, Brandon, Vermot, 1989, 467-501.
  • Cole Michael – Cole Sheila R., Η ανάπτυξη των παιδιών (μετάφρ. Δορδανάλ Γιώργος), εκδόσεις Τυπωθήτω, Αθήνα 2000.
  • Decoppet Alain, (άρθρο) με τίτλο «Οι τυφλοί κατά την αρχαιότητα».
  • Delegacion Territorial en Andalucia ´´La deficiencia visual´´: 4.Elizabeth Harris, ´In Touch´ ,1981
  • Descoeudres, A. (μετ. Γ. Βασδέκη): Η αγωγή των καθυστερημένων παιδιών, Αθήνα, Δίπτυχο, 1985.
  • Glaspoul Michael, Τα μάτια: Προβλήματα και θεραπείες (μετάφρ. Έκμε Έλλη), εκδόσεις Υγεία και Ζωή, Αθήνα 1984.
  • Gollin, E.: «Developmental malfunctions: issues and problems», in Gollin, E.: Malformations of development: biological and psychological sources and consequences, Academic Press, Orlando, Florida, 1984, 1-25.
  • Guia de profesor 22º curso ONCE 2006
  • Guia de recursos para el empleo: ONCE 2004
  • Guia de servicios de la ONCE, 1999
  • Harris, J.: «Mental retardation», in Harris, J: Developmental neuropsychiatry. Assessment, diagnosis and treatment of developmental disorders, Volume 2, Oxford University Press, 1995, 91-126.
  • Hasazi, S., Gordon, L., Roe, C.: «Factors associated with the employment status of handicapped youth exiting high school from 1979 to 1983», Exceptional children, 1985, 51, 6, 455-469.
  • HASS, W.: «The conceptual significance of developmental disabilities», in Gollin, E.: Malformations of development: biological and psychological sources and consequences, Academic Press, Orlando, Florida, 1984, 27-67.
  • Haxley Aldous, Τέχνη της όρασης (μετάφρ. Μπαρούξης Γ.) εκδόσεις Διόπτρα, Αθήνα 1987.
  • Heabert Martin «Ψυχολογικά προβλήματα παιδικής ηλικίας», τόμος Β’, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1989, σελ. 159-160 και 267.
  • Howlin, P.: «Special educational treatment», in Rutter, M., Hersov, L.: Child and adolescent psychiatry, Oxford, 1985, 851-870.
  • HOYLE, E., JOHN, P.: Professional knowledge and professional practice, British Library, London, 1995.
  • Hyde, M.: «Fifty years of failure: employment services for disabled people in the U. K.», Work, employment, and society, 1996, 10, 4, 683-700.
  • Inge, K., Barcus, J., Everson, J.: «Developing inservice training programs for supported employment personnel», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 145-161.
  • Itard, J. (μετ. Ε. Σταμούλη): Βίκτωρ. Ο άγριος της Αβεϊρόν, Αθήνα, Δίοδος, 1990.
  • Jackson, Dow, D. Watziawick, P. Wealand, J. H. (1981): Family Process: In «Sur I’ interdiction, une nouvelle approchwe thrapeutique» Paris
  • James, F.: «Εισαγωγή στην υποστήριξη των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο πλαίσιο της εκπαίδευσης στην Αγγλία», στο Σπετσιώτη, Ι., Σουγιουλτζόγλου, Μ., Αγγελάκος, Α. (επιμ.), Ο ρόλος του συμβουλευτή δασκάλου για παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999, 25-72.
  • James, F.: «Μελλοντική εξέλιξη στην κοινή εκπαίδευση. Συνεισφορά των Συμβουλευτών δασκάλων», στο Σπετσιώτη, Ι., Σουγιουλτζόγλου, Μ., Αγγελάκος, Α. (επιμ.), Ο ρόλος του συμβουλευτή δασκάλου για παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1999, 107-131.
  • Janko - Summers, S., Joseph, G.: «Making sense of early intervention in the context of welfare to work», Journal of early intervention, 1998, 21, 3, 207-210.
  • Javeau, C. (μετ. Κ. Τζαννόνε-Τζώρτζη): Η έρευνα με το ερωτηματολόγιο, Αθήνα, Δαρδανός, 1996.
  • Kalat W. James, Βιολογική Ψυχολογία (μετάφρ. Καστελλάκης Α. – Χρηστίδης Δ.) (τόμος Α΄), εκδόσεις Ελλήν, Αθήνα 1999.
  • Kerry Thomas – Stevens Richard, Εισαγωγή στην ψυχολογία του ατόμου, (μετάφρ. Κελεσίδου Άννα), εκδόσεις Κουτσούμπος Α. Ε. 1991.
  • Kiernan, W., Brinkman, L.: «Disincentives and barriers to employment», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 221-233.
  • Kirk Sand Gallagher J., «Educationg Exceptional Children», Houghton Mifflin Co Boston 1986, σελ. 166
  • Knitzer, J.: «Service integration for children and families: lessons and questions», in Illback, R., Cobb, C., Joseph, H.: Integrated services for children and families: opportunities for psychological practice, American Psychological Association, 1997, 3-21.
  • Kreutzer, , Morton, M.: «Traumatic brain injury», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 291-311.
  • Kιρκ, S. (μετ. Κ. Τσιμπούκη): Η εκπαίδευσις των αποκλινόντων παιδιών, Αθήναι, 1973.
  • Lamoral, P.: «Η Ειδική Εκπαίδευση σε μια Ευρωπαϊκή προοπτική», στο Στασινός, Δ. (επιμ.): Μαθησιακές δυσκολίες του παιδιού και του εφήβου, Αθήνα, Gutenberg, 1999, 97-111.
  • Leydhecker Wolfgang, Ομφαλμολογία (μετάφρ. Μπεχράκης Μανώλης), εκδόσεις Λίτσας, Αθήνα 1984.
  • Lissonde bernard, «Ι-Ι τύφλωση, σύνθετη έννοια, μετάφραση Σεμεργζίδου Κ - Καλλιγιάννη Κ., πολυγραφημένοι άρθρο του ΚΕΑΤ, 1991, σελ. 1-2
  • Louis Coher – Lawrence Manion, Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Έρευνας, (μετάφρ. Μητσόπουλος – Φιλόπουλος), εκδόσεις έκφραση, Αθήνα 1997.
  • Lovett, D., Harris, M.: «Important skills for adults with mental retardation: the client’s point of view», American Association on mental retardation, 1987, 25, 6, 351-356.
  • Lowenbraun, S., Thompson, M.: «Hearing impairments», in Haring, N., McCormick, : Exceptional children and youth, Ohio, 1990, 365-401.
  • Malmoskog, S., Mcdonnel, A.: «Teacher-mediated facilitation of engagement by children with developmental delays in inclusive preschools», Topics in early childhood education, 1999, 19, 4, 203-216.
  • Martin, F.: «Θεραπεία οικογένειας. Προσεγγίσεις στη θεωρία συστημάτων», στο Τσιάντη, Γ., Μανωλόπουλου, Σ. (επιμ.), Σύγχρονα θέματα Παιδοψυχιατρικής, τομ. Γ΄, Αθήνα, Καστανιώτης, 1989, 115-137.
  • Mash, E., Terdal, L.: «Assessment of child and family disturbance: a behavioral-systems approach», in Mash, E., Terdal, L.: Assessment of childhood disorders, Guilford Press, New York, 1997, 3-53.
  • Mason & S Mc Call, Visual Impairment-Acces to Education for children and Young People. ´´The Development of Literacy through Touch In´´. London,1997.
  • Mcdaniel, R., Flippo, K.: «Rehabilitation management and supported employment», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 113-127.
  • Melchiori, L., Church, A.: «Vocational needs and satisfaction of supported employees: the applicability of the theory of work adjustment», Journal of vocational behavior, 1997, 50, 3, 401-417.
  • Menchetti, B., Rusch, F.: «Vocational evaluation and eligibility for rehabilitation services», in Wehman, P. / Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 79-90.
  • Moon, M., Griffin, S.: «Supported employment service delivery models», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 17-30.
  • Mανκ, D., Buckley, J.: «Supported employment for persons with severe and profound mental retardation», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 313-324.
  • Noach, H., Eckstein, M.: «Business and industry involvement with education in Britain, France and Germany», in Lauglo, J., Lillis, K.: Vocationalizing Education Education, Pergamon Press, 1988, 45-68.
  • O’ Leary Eleanor, Η Θεραπεία Gestalt, (μετάφρ. Σκαρβέλη Γιάννα), εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1995.
  • ODOM, S.: «Preschool inclusion: what we know and where we go from here», Topics in early childhood special education, 2000, 20, 1, 20-27.
  • Peterander, F.: Early intervention, Helios II, Final report, Thematic Group I, Munich, 1996.
  • Psychology professor discovers gesturing is integral to speaking December 10, 1998 Vol. 18 No. 6
  • Pumpian, I., Shepard, H., WEST, E.: «Negotiating job-training stations with employers», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 177-192.
  • Renzaglia, A., Hutchins, M.: «A community-referenced approach to preparing persons with disabilities for employment», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 91-110.
  • Roll, D.: «Φίλοι με όλους; Συνεκπαίδευση και κοινωνική ένταξη», στο δεύτερο πανελλήνιο συνέδριο ειδικής αγωγής της Ιονίου Σχολής, Σχολείο για όλους: συνεκπαίδευση παιδιών με και χωρίς ειδικές ανάγκες, Αθήνα, 1996, 145-199.
  • Rusch, R., Hughes, C., Johnson, J., Minch, K.: «Descriptive analysis of interactions between co-workers and supported employees», Mental Retardation, 1991, 4, 207-212.
  • Sacks, S., Rosen, S., Galord-Ross, R.: «Visual impairment», in Haring, N., McCormick, L.: Exceptional children and youth, Ohio, 1990, 403-445.
  • Saleh, L.: «Προς ένα σχολείο για όλους: Επενδύοντας στους δασκάλους βελτιώνουμε τα σχολεία», στο δεύτερο πανελλήνιο συνέδριο ειδικής αγωγής της Ιονίου Σχολής, Σχολείο για όλους: συνεκπαίδευση παιδιών με και χωρίς ειδικές ανάγκες, Αθήνα, 1996, 96-111.
  • Saunders, M.: «The technical and vocational education initiative. Enclaves in British schools», in Lauglo, J., Lillis, K.: Vocationalizing Education, Pergamon Press, 1988, 155-171.
  • Schalock, R.: «Critical performance evaluation indicators in supported employment», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 163-174.
  • Skynner, R.: «Πλαίσια θεώρησης της οικογένειας σαν σύστημα», στο Τσιάντη, Γ., Μανωλόπουλου, Σ., (επιμ.), Σύγχρονα θέματα Παιδοψυχιατρικής, τομ. Α΄, μέρος Β΄, Αθήνα, Καστανιώτης, 1987, 191-237.
  • Soler, M.: «Ενιαία εκπαίδευση, αποτέλεσμα της συνδιάσκεψης της Σαλαμάνκα», στο ευρωπαϊκό σεμινάριο Helios, Η νομοθεσία της σχολικής ενσωμάτωσης στην Ευρώπη: τάσεις και αλλαγές, Αθήνα, 1996, 57-62.
  • Solomon Robert – Higins Kathlin, Μια σύντομη ιστορία της Φιλοσοφίας, (μετάφρ. Βλάχος Γεώργιος), εκδόσεις Φιλιστώρ, Αθήνα 1999.
  • Soviet Psychology: The Child and his Behavior by A. R. LuriaThe Child and his Behavior. A. R. Luria Defectology and Psychology
  • Verderber F. Rudolph, Τέχνη της επικοινωνίας, (μετάφρ. Σαρρής Νίκος), εκδόσεις Ελλην, Αθήνα 1998.
  • Walker Sue «Getting off the ground» royal institute for the blind london, 1992, σελ. 2-5
  • Wehman, P., Kregel, J., Barcus, J.: «From school to work: a vocational transition model for handicapped students», Exceptional Children, 1985, 50, 1, 25-37.
  • Wehman, P.: «Supported employment: toward zero exclusions of persons with severe disabilities», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 3-14.
  • Whittaker, J.: «Η μεταβαλόμενη φύση της παιδικής ιδρυματικής προστασίας», Εκλογή, 1979, 50, 20-32.
  • Wills M. Doris «the ordinary devoted mother and her blind baby», March 1994, σελ. 46
  • Wing, L.: «Services for severely retarded children and adolescents», in Rutter, M., Hersov, L.: Child and adolescent psychiatry, Oxford, 1985, 753-765.
  • Wolery, M., HARING, T.: «Moderate, severe and profound handicaps», in Haring, N., McCormick, L.: Exceptional children and youth, Ohio, 1990, 239-280.
  • Wood, W.: «Supported employment for persons with physical disabilities», in Wehman, P., Moon, S.: Vocational rehabilitation and supported employment, Baltimore, 1988, 341-363.
  • acb.org
  • braillenet.jussieu.fr
  • dyxburysystems.com
  • keat.gr
  • lightwebsight.com
  • lowvision.org
  • oebsv.at
  • once.es
  • pst.gr
  • specialeducation.gr
  • Yando, R., Zigler, E.: «Severely handicapped children and their families: a synthesis», in Blacher, J.: Severely handicapped children and their families, Academic Press, Orlando, Florida, 1984, 401-416.
  • Zavalloni R. «La pedagodia Speciale e sua metodi, brescia», La S uole, 1979, σελ. 878-879
  • Zigler, E., Cascione, R.: «Mental retardation: an overview», in Gollin, E.: Malformations of development: biological and psychological sources and consequences, Academic Press, Orlando, Florida, 1984, 69-94.
  • Αγγελοπούλου Ν. Σακαντάμη, Ιατρικά προβλήματα σε άτομα με σωματικές δυσκολίες, εκδόσεις University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1985.
  • Αγγελοπούλου Σακαντάμη, ‘Ιατρικά Προβλήματα σε άτομα με σωματικές και νοητικές δυσκολίες ’,Τόμος 1 ,Θεσσαλονίκη ,1985.
  • Αριστοτέλης: Πολιτικά Α, Αθήνα, Αρχαία Ελληνική Γραμματεία «Οι Έλληνες», 1993.
  • Ασπιώτη Αρ. Α, Θέματα της σημερινής Ψυχολογίας, εκδόσεις Θυμάτι, Αθήνα 1981.
  • Βασιλείου, Γ.: Τα εκπαιδεύσιμα νοητικά καθυστερημένα παιδιά και έφηβοι, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1998.
  • Βουλγαρόπουλος, Ν.: «Η πληροφορική στην Ειδική Αγωγή και στην αποκατάσταση των αναπήρων», Επειδή η διαφορά είναι δικαίωμα, 1987, 23, 22-24.
  • Γεωργάς Δ., Κοινωνική Ψυχολογία, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1990.
  • Δημητρόπουλος Ευστάθιος Γ., Συμβουλευτική σταδιοδρομία, εκδόσεις Γρηγόρη Μ. Π., Αθήνα, 1998.
  • ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΣΑΛΑΜΑΝΚΑ ΚΑΙ ΠΛΑΙΣΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ, έκδ. της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής για την UNESCO, Σαλαμάνκα, Ισπανία, 7-10 Ιουνίου 1994.
  • ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, Αριθ. C 215, 30-8-1990.
  • ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, Αριθ. C 293, 12-11-1991.
  • ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, Αριθ. L 104, 23-4-1988.
  • ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, Αριθ. L 225, 12-8-1986.
  • ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, έγγρ. 497Υ0113(01), 5-5-1999.
  • ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ, Ευρωπαϊκή Κοινότητα, Σεπτέμβριος - Οκτώβριος 1981, 19-23.
  • Ζωνιου - Σιδερη, Α.: Οι ανάπηροι και η εκπαίδευσή τους, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1996.
  • Θεοδοσιάδης Γ., «Επίτομη Οφθαλμολογία», Εκδ. Αίτσας, Αθήνα, 1984
  • Θεοδωρακοπουλος, Ι.: «Η ακμή της ελληνικής φιλοσοφίας», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. Γ2, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1972, 452-511.
  • Ιωαννίδου Αμαλία – Johnson, Προκατάληψη Ποιος; Εγώ;, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1998.
  • Κελτ. «Η ζωή του Λουδοβίκου Μπράιγ», μετάφρ. Ιφιγένεια Μπενάκη - Πολυδώρου, ΑΘήνα 1991
  • Κέντρο Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών [ΚΕΑΤ],Πρόγραμμα Πρόληψης Προβλημάτων Όρασης και Τυφλότητας ,Θέμα: ‘Ατυχήματα στην παιδική ηλικία και προβλήματα Όρασης’, Αθήνα ,2001.
  • Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών, Ανεργία και απασχόληση στην Ελλάδα, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1991.
  • Κιτσάκης Αθανάσιος Κ. Η σύγχρονη κοινωνία, εκδόσεις Κιτσάκη, Αθήνα.
  • Κομνηνάκης Μάρκος Κ., Η γλώσσα του σώματος, εκδόσεις Ελλην, Αθήνα 1998.
  • Κόμπος, Χ.: Η αρχή της ενσωμάτωσης στην εκπαίδευση, Λευκωσία, εκδ. συγγρ., 1984.
  • Κοπίλας Ζαχαρίας, Το πρόβλημα των τυφλών, Αθήνα 1969, σελ. 12-13
  • Κοσμόπουλος Αλεξ. Β., Σχεσιοδυναμική Παιδαγωγική του προσώπου, εκδόσεις Ιδεόγραμμα, Αθήνα 1983.
  • Κουκλογιάννου – Δορζιώτου Ε., Αποκατάσταση ατόμων με ειδικές ανάγκες, εκδόσεις Ελλην, Αθήνα.
  • Κουρουμπλής Π., «Αναπηρία ή ανάπηρη στάση ζωής, «Οικονομικός ταχυδρόμος, Απρίλιος 1989, σελ. 20
  • Κουρουμπλης Π.: «Χαιρετισμός», στα πρακτικά του πανευρωπαϊκού συνεδρίου, Κοινοτικές Πρωτοβουλίες για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, Αθήνα, Επιτροπή Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων/ Γενική Διεύθυνση V- Εθνικό Συμβούλιο ατόμων με ειδικές ανάγκες, 1991, 8-10.
  • Κουτρομανος, Κ.: Διαχρονική εξέλιξη της ειδικής αγωγής και των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην Ελλάδα, Παν. Αθηνών, διδακτορική διατριβή, 1996.
  • Κρουσταλάκης Γ, Παιδιά με ιδιαίτερες ανάγκες (Τόμος Β’), εκδόσεις Λύχνος, Αθήνα.
  • Κυπριωτακης, Α.: «Αίτια και μορφές της νοητικής ανεπάρκειας», Συνάντηση, 1984, 3, 3-29.
  • Λαζαράτου Ε., «Μελέτη του ζεύγους μητέρας – βρέφους κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής», Θέματα Μαιευτικής – Γυναικολογίας, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 1990, τόμος Δ΄, τεύχος 3, σελ. 26.
  • Λιάντας Μιχαήλ Γρηγ., Επαγγελματικός Προσανατολισμός, εκδόσεις Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1996.
  • Σιδηροπούλου-Δόκα ‘Θεωρία και Πρακτική της Ειδικής Αγωγής’, ,Θεσσαλονίκη, 1986.
  • Μπενάκη - Πολυδώρου Ιφεγένεια. «Οι τυφλοί στο χώρο των βλεπόντων» ομιλία της υποδιευθύντριας του Φάρου Τυφλών Ελλάδος Β. έκδοση, Οκτώβριος 1992, σελ. 1-3
  • Μπόλιας Κων/νος – Τάσση Μαριάννα, «Εκπαίδευση στην κινητικότητα – προσανατολισμό και τις δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης», Πανελλήνιος Σύνδεσμος τυφλών, 2002, τεύχος Α’, σελ. 8-15.
  • Μπόλιας Κωνσταντίνος, «Η ψυχοκοινωνική προσαρμογή του παιδιού με αμφιβληστροειδοπάθεια κατά τα διάφορα στάδια της ανάπτυξης και ο ρόλος της οικογένειας», Πανελλήνια ένωση ασθενών μελαγχρωστικής αμφιβληστροειδοπάθειας, 1991, τεύχος 13, σελ.23-25.
  • Νικόδημος, Σ.: «Αγωγή και εκπαίδευση των παιδιών με ειδικές ανάγκες στην Ελλάδα: γενικές διαπιστώσεις, σύγχρονες τάσεις - προπτικές», στο Καϊλα, Μ., Πολεμικός, Ν., Φιλίππου, Γ. (επιμ.), Άτομα με ειδικές ανάγκες, τόμ. Β΄, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1995, 623-631.
  • Παιδαγωγικός Σύμβουλος Κ.Ε.Α.Τ. (Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας «Για την προσέγγιση και αλληλοαποδοχή τυφλών παιδιών, γονιών και κοινωνίας», Αθήνα 1985, σελ. 11-20, σελ. 9-10, σελ. 34-36.
  • Παναγιωτίδου Μαγδαληνή, Εργασία με θέμα: ‘Το πληκτρολόγιο Braille’ Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Οικονομικών και Κοινωνικών Σπουδών, Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής, Θεσσαλονίκη, 2003-2004.
  • Πανελλήνια Ένωση Ασθενών Μελαχρωστική Σ Αμφιβληστροειδοπάθειας [ΠΕΑΜΑ], Αθήνα, 1999
  • Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τυφλών, ‘Δραστηριότητες-Υπηρεσίες’, Αθήνα,2003.
  • Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τυφλών. Γενική περιγραφή του χώρου των ατόμων με προβλήματα όρασης στην Ελλάδα, Φεβρουάριος 1992
  • Παντζάρη Εύα – Παπανδρέου, Ψυχολογία: η επιστήμη της συμπεριφοράς, Αθήνα 1997.
  • Παπαδάκη Ε. Μιχαηλίδη, Η σιωπηλή γλώσσα των συναισθημάτων, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998.
  • Παπαϊωάννου Κ. «Σημειώσεις στο μάθημα Κοινωνική Εργασία με Οικογένεια», πολυγραφημένη έκδοση του ΤΕΙ Αθήνας, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας, Αθήνα σελ. 24
  • Παπαϊωάννου Κ., Κοινωνική και επαγγελματική επανένταξη των αναπήρων» Κοινωνική Εργασία, Τεύχος 13, 1989 σελ. 7
  • Παρασκευόπουλος Ιωάννης Ν., Διαφυλικές σχέσεις, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1998.
  • Παρασκευόπουλος Ιωάννης Ν., Εξελεκτική Ψυχολογία, (τόμος Α’), Αθήνα.
  • Πατρικίου Ιωάννου Σ., Ψυχολογία, εκδόσεις Παρισιάνος, Αθήνα 1971.
  • mpa.gr
  • statistics.gr
  • acb.org
  • braillenet.jussieu.fr
  • dyxburysystems.com
  • keat.gr
  • lightwebsight.com
  • lowvision.org
  • oebsv.at
  • once.es
  • pst.gr
  • specialeducation.gr