Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download

Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Τεσσαρακοστό πέμπτο μέρος (Κεφάλαιο δέκατο τέταρτο: Πρωτότυπο Μοντέλο Βιβλιοθήκης - Υπηρεσίες Βιβλιοθήκης).

Υπηρεσίες Βιβλιοθήκης

Οι υπηρεσίες τις οποίες παρέχει μια βιβλιοθήκη στα ΑμεΑ πρέπει να είναι πλαισιωμένες από την κατάλληλη μεθοδολογία, τεχνολογία και προσωπικό. Επίσης, η βιβλιοθήκη πρέπει να παρέχει μια ευρεία γκάμα υπηρεσιών ώστε τα ΑμεΑ να διαλέγουν σύμφωνα με την υπολείπουσα ικανότητά τους και τις ανάγκές τους. Οι υπηρεσίες αυτές πρέπει να είναι διαμορφωμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να ενσωματώνουν τα ΑμεΑ πλήρως στη δομή και την κουλτούρα της βιβλιοθήκης. Πρέπει να καλλιεργούν μια δημιουργική σχέση των ΑμεΑ με το διάβασμα και να αποτελούν έναν ευχάριστο και εποικοδομητικό τρόπο να περάσουν τα ΑμεΑ το χρόνο τους μέσα στη βιβλιοθήκη.

Για να απολαύσουν τα ΑμεΑ τις ποικίλες υπηρεσίες των βιβλιοθηκών, κάποιες βιβλιοθήκες για τη δική τους καλύτερη διαχείριση των χρηστών ζητούν πιστοποίηση της αναπηρίας τους (π.χ. παρέχουν την αίτηση‐φόρμα συμπλήρωσης σε προσβάσιμη μορφή και κρατούν αυστηρώς εμπιστευτικά τα στοιχεία των ΑμεΑ στο αρχείο τους) ενώ άλλες προκειμένου να μην στιγματίσουν ή φέρουν σε δύσκολη θέση τα ΑμεΑ, δεν ζητούν πιστοποίηση της αναπηρίας.

Η γκάμα των υπηρεσιών που πρέπει να παρέχει η βιβλιοθήκη στα ΑμεΑ επηρεάζεται από τον αριθμό των χρηστών της με αναπηρία, το μέγεθος της συλλογής της, τον αριθμό του προσωπικού της, τον προϋπολογισμό της και το μέγεθος του κτιρίου της. Μια ευρεία γκάμα υπηρεσιών περιλαμβάνει:

• Διερμηνέα νοηματικής για τις παρουσιάσεις, δραστηριότητες ή εκδηλώσεις της βιβλιοθήκης

• Ευέλικτο δανεισμό (μεγάλα χρονικά διαστήματα με δυνατότητες επέκτασής τους, proxy borrowing όπου τα ΑμεΑ εξουσιοδοτούν ένα άλλο εγγεγραμμένο μέλος να δανείζεται εκ μέρους τους, κ.ά.)

• Μείωση ή κατάργηση προστίμων για καθυστερημένα ή κατεστραμμένα βιβλία

• Λέσχες ανάγνωσης (book clubs) ή λέσχες ποίησης (poetry clubs)

• “Read aloud” ενότητες, όπου διενεργείται μεγαλόφωνη ανάγνωση στα ΑμεΑ

• Υπηρεσίες ανάγνωσης (“Reading services”) όπου τα ΑμεΑ φέρνουν σημαντικό προσωπικό τους υλικό να τους το διαβάζουν οι βιβλιοθηκονόμοι, όταν δεν έχουν κανέναν να τους το διαβάσει

• Ειδικές δραστηριότητες για ΑμεΑ στις κατάλληλες ημερομηνίες (π.χ. ημερίδα για τους τυφλούς στο χώρο της βιβλιοθήκης την Παγκόσμια Ημέρα Όρασης, όπου παρουσιάζονται οι υπηρεσίες και ο εξοπλισμός της για αυτή τη συγκεκριμένη ομάδα χρηστών) προκειμένου να τα κάνει να νιώσουν σημαντικά και ευπρόσδεκτα.

• Προετοιμασία και σύνταξη βιβλιογραφίας για συγκεκριμένες αναπηρίες και στη συνέχεια διανομή τους στα ΑμεΑ, στις οικογένειες ή συνοδούς τους (π.χ. για τα άτομα με αναπηρία ακοής το προσωπικό προετοιμάζει μια βιβλιογραφία σχετικά με την κώφωση, τον πολιτισμό των Κωφών, τη νοηματική, κ.ο.κ)

• Διανομή υπηρεσιών σε ιδρύματα, σπίτια των ΑμεΑ, νοσοκομεία (Outreach services)

• Συνεργασία με κοινωνικούς φορείς που επισκέπτονται ιδρύματα, σπίτια των ΑμεΑ, κ.ά. Στο πλαίσιο της συνεργασίας αυτής, η βιβλιοθήκη προμηθεύει τους φορείς με το υλικό προς ανάγνωση.

• “Reading at home”, όπου η βιβλιοθήκη στέλνει ταχυδρομικώς τα βιβλία στα σπίτια των ΑμεΑ

• Ξεναγήσεις της βιβλιοθήκης (library tours)

• Σεμινάρια εκμάθησης του υλικοτεχνικού εξοπλισμού

Οι αρχές τις οποίες πρέπει όλοι οι τύποι βιβλιοθηκών ανεξαιρέτως να εφαρμόζουν είναι:

• Η καθιέρωση ευέλικτου δανεισμού
• Το proxy borrowing και
• Οι ξεναγήσεις στο χώρο της βιβλιοθήκης

Η υιοθέτηση ενός ευέλικτου συστήματος δανεισμού και η παραμετροποίηση των κανόνων του (π.χ. μεγάλα χρονικά διαστήματα, ανανέωση δανεισμού μέσω τηλεφώνου) και η εξουσιοδότηση άλλων ατόμων να δανείζονται εκ μέρους των ΑμεΑ είναι το λιγότερο που μπορούν να κάνουν οι βιβλιοθήκες για αυτές τις ομάδες χρηστών. Κατά το “proxy borrowing” οι βιβλιοθήκες πρέπει να ζητούν πάντα από τον εξουσιοδοτημένο χρήστη να έχει μαζί του κάποιο πιστοποιητικό ταυτοποίησης των στοιχείων του ή ένα χαρτί εξουσιοδότησης προκειμένου να γίνεται ο δανεισμός. Επίσης, τη μείωση προστίμων για εκπρόθεσμες επιστροφές βιβλίων πρέπει να την εφαρμόζουν οι βιβλιοθήκες του τύπου Δ και Ε διότι τους το επιτρέπουν οι οικονομικοί τους πόροι.

Ο διερμηνέας νοηματικής δεν αποτελεί υποχρέωση καμίας βιβλιοθήκης διότι για να εφαρμοστεί κάτι τέτοιο, πρέπει να συγκεντρώνεται ένας αξιόλογος αριθμός ατόμων με αναπηρία ακοής στη βιβλιοθήκη. Καμία βιβλιοθήκη δεν μπορεί να επιβαρύνει τον προϋπολογισμό της με την μερική απασχόληση διερμηνέα νοηματικής για ένα μόνο ή δυο άτομα με αναπηρία ακοής. Μια εναλλακτική λύση όταν το προσωπικό δεν γνωρίζει τη νοηματική, είναι να γνωρίζει λίγες λέξεις ή φράσεις στη νοηματική όπως “Γεια”, “Μπορώ να σας βοηθήσω;”, “Σας ευχαριστώ”, προκειμένου να δείξει ότι είναι φιλικό προς το χρήστη και ότι σέβεται τη νοηματική.

Επίσης, το προσωπικό πρέπει να ρωτά τον Κωφό χρήστη με ποιο τρόπο προτιμά να επικοινωνήσουν διότι πολλές φορές τα άτομα αυτά διαλέγουν το γραπτό τρόπο, γι΄ αυτό ο βιβλιοθηκονόμος πρέπει να είναι έτοιμος να προσφέρει χαρτί και μολύβι. Επίσης, το προσωπικό πρέπει να έχει διαθέσιμες πολύ απλά γραμμένες οδηγίες για καθημερινές διαδικασίες διότι είναι πολύ πιο εύκολο για μερικούς ανθρώπους να διαβάζουν γραπτές οδηγίες παρά να παρακολουθούν τις αντίστοιχες φωνητικές. Οι γραπτές αυτές οδηγίες μπορεί να φανούν χρήσιμες και σε όσους χρησιμοποιούν μια άλλη γλώσσα (π.χ. ισπανικά σε μια αγγλόφωνη χώρα ή δεν γνωρίζουν καλά αγγλικά) ως δεύτερη γλώσσα ή δεν μπορούν να διαβάσουν καλά.

Στη συνέχεια οι outreach services αποτελούν μια απαγορευτική προδιαγραφή για όλους τους τύπους βιβλιοθηκών λόγω του ότι:

• Είναι υπερβολικά δαπανηρές και δύσκολα μπορεί να τις αντέξει οποιοσδήποτε δημόσιος φορέας χρηματοδοτεί τις γενικές ή ειδικές βιβλιοθήκες

• Απαιτούν ικανοποιητικό αριθμό βιβλιοθηκονόμων που να στελεχώνουν αυτή την υπηρεσία

• Πολλές φορές απαιτούν και την επιστράτευση εθελοντών, οι οποίοι πρώτα πρέπει να εκπαιδευτούν

• Απαιτούν πολύ χρόνο

Το ίδιο ισχύει και με τις υπηρεσίες ανάγνωσης (reading services). Η υπηρεσία αυτή δεν εντάσσεται στις παραδοσιακές υπηρεσίες και καθήκοντα του βιβλιοθηκονόμου, με αποτέλεσμα ο βιβλιοθηκονόμος να μην μπορεί και να μην θέλει να χάνει χρόνο από τα υπόλοιπα καθήκοντά του που προέχουν. Οι υπηρεσίες αυτές συνήθως συγκεντρώνουν πολλά αιτήματα, καθιστώντας δύσκολη την εξυπηρέτηση όλων και σπαταλώντας το χρόνο του βιβλιοθηκονόμου. Τέτοιου είδους υπηρεσίες, όπως και η reading aloud sessions, απαιτούν μεγάλο αριθμό χρηστών με αναπηρία (που σπάνια συναντάται στις βιβλιοθήκες) αλλά και πολυάριθμο προσωπικό για να μπορούν κάποιοι βιβλιοθηκονόμοι εξ αυτού να αφιερώνουν το χρόνο τους αποκλειστικά σε τέτοιες υπηρεσίες.

Συνήθως υπηρεσίες τέτοιου χαρακτήρα (αποστολή υλικού στα σπίτια των ΑμεΑ, μεγαλόφωνη ανάγνωση βιβλίων στα ΑμεΑ, κ.ο.κ.) συναντώνται σε μεγάλες ειδικές βιβλιοθήκες και λιγότερο στις βιβλιοθήκες που απευθύνονται στο μέσο χρήστη. Οι λέσχες ανάγνωσης και ποίησης δεν αποτελούν επίσης ελάχιστη προϋπόθεση για κανένα τύπο βιβλιοθήκης διότι προϋποθέτουν μια υποδομή προκειμένου να λειτουργήσουν. Αναλυτικότερα, απαιτούν:

• 8‐15 άτομα με αναπηρία τα οποία διαβάζουν ένα βιβλίο από κοινού και σχολιάζουν και ανταλλάσσουν ιδέες. Ο αριθμός όμως αυτός δεν είναι εύκολο να σημειωθεί σε βιβλιοθήκες με αποτέλεσμα όταν τα μέλη είναι λιγότερα από 8, τότε η λέσχη κινδυνεύει να υπολειτουργεί.

• Τα άτομα αυτά συναντιούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα (συνήθως μια φορά το μήνα) και συζητούν για βιβλία που αποφάσισαν να διαβάσουν από κοινού. Για τα ΑμεΑ όμως είναι δύσκολο να συναντιώνται σε προκαθορισμένες μέρες διότι πολλές φορές εξαρτώνται από τρίτα άτομα για να μεταβούν στη βιβλιοθήκη ή δεν τους είναι εύκολες οι συχνές μετακινήσεις εκτός του σπιτιού τους.

• Για να λειτουργήσουν αυτές οι λέσχες, η βιβλιοθήκη πρέπει να τους παρέχει το βιβλίο που θέλουν σε κασέτα ή μεγαλογράμματη γραφή. Ωστόσο, οι περισσότερες βιβλιοθήκες δεν διαθέτουν υλικό εναλλακτικής μορφής ή ακόμη και αν διαθέτουν κάποιους τίτλους, δεν τους διαθέτουν σε τόσα αντίτυπα όσα και τα μέλη της λέσχης, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να λειτουργήσουν οι λέσχες αυτές.

Μια εναλλακτική λύση όταν μια βιβλιοθήκη δεν έχει τους πόρους να παρέχει ένα βιβλίο σε τόσα αντίτυπα (π.χ. και για τους 15 χρήστες), είναι η ακρόαση του ηχοβιβλίου να γίνεται μέσα στη βιβλιοθήκη. Μια άλλη επιλογή είναι να δίνεται η έμφαση σε έναν συγγραφέα όπου κάθε μέλος μπορεί να έχει διαβάσει διαφορετικό βιβλίο του.

Όταν μια βιβλιοθήκη συνειδητοποιεί πως δεν μπορεί να φέρει εις πέρας πολλές από τις παραπάνω υπηρεσίες λόγω του ότι δεν διαθέτει το ανάλογο προσωπικό να τις στελεχώσει, τότε μπορεί να επιστρατεύσει τους εθελοντές, όπως κάνουν πάρα πολλές βιβλιοθήκες. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πρέπει να διοργανώνει ανοιχτές προς το κοινό διαλέξεις προκειμένου να ενημερώσει η βιβλιοθήκη για το πρόγραμμα εθελοντισμού το οποίο θα ξεκινήσει, τα χαρακτηριστικά του και να το γνωστοποιεί μέσω ανακοινώσεων, newsletter, κ.ά. Αφού μελετήσει τον αριθμό των ενδιαφερομένων που έχει συγκεντρωθεί, στη συνέχεια αποφασίζει αν μπορεί να υλοποιηθεί κάτι τέτοιο. Δεν έχει δηλαδή νόημα να εγκαινιάσει μια υπηρεσία με 1‐2 εθελοντές, που θα είναι ερασιτεχνική ή κατωτέρου επιπέδου. Αν είναι έτσι, είναι προτιμότερο να μην ξεκινήσει οποιαδήποτε τέτοια πρωτοβουλία. Επίσης, για μια τέτοια προσπάθεια, χρειάζονται εθελοντές συνεπείς, με αμείωτο ενδιαφέρον και αυτό αναφέρεται διότι είναι πολλοί εκείνοι που εγκαταλείπουν στα μέσα της προσπάθειας. Ακόμη όμως και αν επιστρατευτούν εθελοντές, χρειάζεται επιμόρφωση και εκπαίδευσή τους διότι δεν μπορούν να τη στελεχώσουν ανειδίκευτα άτομα και ένας μόνο βιβλιοθηκονόμος να συντονίζει και να ελέγχει όλο το έργο.

Όσον αφορά τις υπηρεσίες στο σύνολό τους, οι βιβλιοθήκες πρέπει να μεριμνούν για αυτές πολύ πριν τις ζητήσουν τα ΑμεΑ ή πολύ πριν εμφανιστούν τα ΑμεΑ για πρώτη φορά στο χώρο τους. Αυτό βέβαια απαιτεί εξαιρετικές υποδομές και προϋπολογισμό για τα ΑμεΑ. Ωστόσο, πρέπει κάθε βιβλιοθήκη να προσπαθεί να παρέχει σε ένα σχετικά εύλογο χρονικό διάστημα τις υπηρεσίες ή τον εξοπλισμό που ζητάει ο χρήστης εκείνη τη στιγμή και ο οποίος δεν είναι διαθέσιμος στην παρούσα βιβλιοθήκη. Επειδή κάτι τέτοιο όμως δεν είναι πάντα εφικτό, το προσωπικό πρέπει να ζητάει από τον χρήστη να ενημερώνει τη βιβλιοθήκη κάποιες εργασιακές μέρες πριν για το τι χρειάζεται ώστε να ικανοποιήσει το αίτημά του ή να βρει κάποια λύση έγκαιρα.


Συλλογές

Η ύπαρξη συλλογής εναλλακτικής μορφής μέσα στο σύνολο των συλλογών μιας βιβλιοθήκης εξαρτάται από τον αριθμό των χρηστών της με αναπηρία, τον αριθμό του προσωπικού και τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης. Για την ανάπτυξη συλλογών εναλλακτικής μορφής, πρέπει είτε οι βιβλιοθήκες να αναλάβουν τον ρόλο του εκδότη‐παραγωγού υλικού εναλλακτικής μορφής είτε να προμηθεύονται αυτού του είδους τις συλλογές από εξωτερικούς οργανισμούς και φορείς (αν υπάρχουν τέτοιοι στη χώρα της).

Ωστόσο, κανένας τύπος βιβλιοθήκης δεν είναι υποχρεωμένος να αναλάβει το ρόλο του παραγωγού υλικού εναλλακτικής μορφής διότι:

• Η in‐house παραγωγή υλικού εναλλακτικής μορφής είναι πολύ δαπανηρή και σπάνια αποτελεσματική.

• Δεν είναι πρακτικό για καμία μεμονωμένη βιβλιοθήκη να στήσει μια τέτοια μονάδα παραγωγής υλικού εναλλακτικής μορφής. Το κόστος εγκατάστασης μιας τέτοιας μονάδας είναι γύρω στα 87.000€, ποσό υψηλότερο από τον ετήσιο προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης για την αγορά υλικού. Επιπρόσθετα, το κόστος παραγωγής υλικού εναλλακτικής μορφής είναι 10 φορές υψηλότερο από αυτό των έντυπων πόρων. Ακόμη, από τη στιγμή που η παραγωγή υλικού εναλλακτικής μορφής είναι πολύ χρονοβόρα, μερικοί τίτλοι μπορεί να πάρουν περισσότερο και από 2 χρόνια για να τοποθετηθούν στο ράφι, έτοιμοι για δανεισμό.

• Μια τέτοια μονάδα απαιτεί επιπλέον αριθμό προσωπικού που να ασχολείται με αυτό το αντικείμενο, εκτεταμένη εκπαίδευση και επιμόρφωση του προσωπικού, δεξιοτεχνία, χωρίς πάλι να είναι σίγουρο ότι δεν θα γίνονται λάθη εφόσον μια βιβλιοθήκη δεν μπορεί να απασχολεί επαγγελματίες μεταγραφείς υλικού σε εναλλακτικές μορφές.

• Επιπλέον, η συντήρηση και η επιδιόρθωση τυχόν προβλημάτων στον εξοπλισμό παραγωγής υλικού ειδικής διάταξης είναι επίσης πολύ δαπανηρή.

Όταν μια βιβλιοθήκη αναλάβει παρόλα αυτά τον ρόλο του εκδότη‐παραγωγού, δεν υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες για το ποιος πρέπει να είναι ο ρυθμός παραγωγής υλικού ανά έτος διότι κάθε βιβλιοθήκη μπορεί να παράγει διαφορετικό υλικό ή να απασχολεί διαφορετικό αριθμό ατόμων για την εργασία αυτή.

Ο μοναδικός τύπος βιβλιοθήκης που είναι υποχρεωμένος να προμηθεύεται υλικό εναλλακτικής μορφής από εξωτερικούς φορείς είναι η βιβλιοθήκη τύπου Ε διότι είναι ο μόνος τύπος βιβλιοθήκης που διαθέτει συλλογή εναλλακτικής μορφής. Στις βιβλιοθήκες αυτού του τύπου, το προσωπικό φροντίζει να ενημερώνεται για την αγορά υλικού εναλλακτικής μορφής της χώρας του και να προχωρά σε έρευνα αγοράς και συγκρίσεις τιμών. Επίσης, οι βιβλιοθήκες τύπου Ε που διαθέτουν στις συλλογές τους υλικό εναλλακτικής μορφής, πρέπει οπωσδήποτε να διαθέτουν γραπτό κανονισμό ανάπτυξης αυτών των συλλογών (collection development policy statement). Στην πολιτική αυτή πρέπει να αναπτύσσουν τα κριτήρια επιλογής του υλικού, τα οποία ποικίλλουν από βιβλιοθήκη σε βιβλιοθήκη και τα οποία σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να είναι αυθαίρετα.

Οι βιβλιοθήκες που παρέχουν υλικό εναλλακτικής μορφής στους χρήστες τους (δηλαδή οι βιβλιοθήκες τύπου Ε), δεν είναι ωστόσο υποχρεωμένες να παρέχουν‐δανείζουν δωρεάν και τη συσκευή υποστήριξής τους (υπηρεσία δανεισμού υποστηρικτικού εξοπλισμού). Αυτό συνήθως το εφαρμόζουν οι ειδικές βιβλιοθήκες για ΑμεΑ σε όσους το δικαιούνται λόγω αναπηρίας και με σειρά προτεραιότητας, γιατί δεν μπορούν να απαιτούν από τον καθένα να αγοράσει τις συσκευές αυτές. Ο εξοπλισμός αυτός μπορεί να περιλαμβάνει κασετόφωνα (που στοιχίζει 50 ευρώ το ένα) για τα ηχοβιβλία ή εξοπλισμό DAISY (400‐500 ευρώ ο ένας). Οι υπόλοιπες βιβλιοθήκες αφήνουν στο χρήστη την ευθύνη αγοράς του εξοπλισμού αυτού εκτός αν πρόκειται για πολύ μεγάλες βιβλιοθήκες όπως η NLS της βιβλιοθήκης του Κογκρέσσου, κ.ά.

Επίσης, οι βιβλιοθήκες τύπου Ε δεν πρέπει να έχουν τροποποιημένα ή επίτομα βιβλία στις συλλογές τους (π.χ. συντομευμένα ηχοβιβλία) διότι κάτι τέτοιο μειώνει το χρήστη, ο οποίος θέλει να έχει πρόσβαση στο αυθεντικό βιβλίο.

Ως προς τον κατάλογο της βιβλιοθήκης, οι βιβλιοθήκες τύπου Β,Γ,Δ και Ε (πλην του τύπου Α) είναι υποχρεωμένες να παρέχουν τη δυνατότητα παρουσίασης του on‐line καταλόγου τους σε μεγαλογράμματη γραφή. Οι βιβλιοθήκες τύπου Α δεν διαθέτουν OPAC διότι δεν έχουν τους πόρους για την εγκατάσταση αυτοματοποιημένων συστημάτων αλλά ούτε και εξειδικευμένο προσωπικό που να διαχειριστεί τα συστήματα αυτά. Ωστόσο, δεν ενδείκνυται η παραγωγή του καταλόγου τους σε braille ή ήχο διότι οι κατάλογοι σε αυτές τις μορφές έχουν αποδειχτεί ιδιαίτερα δύσχρηστοι, αναποτελεσματικοί, με εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά χρήσης και με πολλά προβλήματα (π.χ. ανανέωσής τους).

Τέλος, στις βιβλιοθήκες που διαθέτουν υλικό εναλλακτικής μορφής (τύπου Ε), το υλικό αυτό πρέπει να τυγχάνει της ίδιας αποδοχής με το συμβατικό έντυπο. Ως προς τις συλλογές της βιβλιοθήκης γενικότερα, το προσωπικό όλων των βιβλιοθηκών πρέπει:

• Να ελέγχει τις συλλογές ώστε το περιεχόμενό τους να περιέχει τρέχουσες και ακριβείς πληροφορίες για τις αναπηρίες
• Να φροντίζει το περιεχόμενο του καταλόγου και των συλλογών να σέβεται τους χρήστες με αναπηρία
• Να αποσύρει οποιαδήποτε απαρχαιωμένη και διαλυμένη συλλογή
• Να επιδιορθώνει ή να ανανεώνει οτιδήποτε ελαττωματικό (τακτική και περιοδική αναθεώρηση τίτλων)


Προσωπικό

Όλες οι παραπάνω αρχές και υπηρεσίες πρέπει να πλαισιώνονται από κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό ώστε να παρέχονται με την κατάλληλη μεθοδολογία.

Σε όλους τους τύπους των βιβλιοθηκών (πλην του τύπου Α που δεν διαθέτει βιβλιοθηκονόμο), το προσωπικό πρέπει να λαμβάνει μια γενική επιμόρφωση στα αναπηρικά ζητήματα (general disability awareness). Αυτό σημαίνει πως το προσωπικό πρέπει να είναι γενικά εκπαιδευμένο στην εξυπηρέτηση των ΑμεΑ, η οποία έχει να κάνει με την ομαδική ή μεμονωμένη καθοδήγηση όσον αφορά τη χρήση του on‐line καταλόγου, των βάσεων δεδομένων, του Διαδικτύου, κ.ά. Το προσωπικό πρέπει να είναι όλο εκπαιδευμένο ώστε ανά πάσα στιγμή να εξυπηρετεί οποιοδήποτε χρήστη με αναπηρία και να μην εξαρτώνται οι χρήστες μόνο από 1‐2 άτομα. Επίσης, όλο το προσωπικό πρέπει να είναι εγγεγραμμένο σε ενημερωτικές λίστες όσο το δυνατόν περισσοτέρων οργανισμών για ΑμεΑ.

Οι βιβλιοθήκες όμως του τύπου Ε, άπαξ και διαθέτουν συλλογή εναλλακτικής μορφής, πρέπει επιπλέον να διαθέτουν και ένα άτομο το οποίο να έχει λάβει ειδική επιμόρφωση των αναπηρικών ζητημάτων (Disability Liaison). Το άτομο αυτό επικοινωνεί με τους χρήστες με αναπηρία, βοηθά όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με τις τεχνικές συσκευές, καθιστά ευρύτερα γνωστές τις υπηρεσίες της βιβλιοθήκης για ΑμεΑ στο κοινό, εμπλέκεται στο κομμάτι εκείνο της ιστοσελίδας και της συλλογής της βιβλιοθήκης που αφορά τα ΑμεΑ, κ.ο.κ.

Όταν το προσωπικό έχει λάβει σχετική εκπαίδευση:

• Λειτουργεί με γνώμονα την ίση μεταχείριση των χρηστών με αναπηρία. Η βασική αρχή του σε όλες τις βιβλιοθηκονομικές δραστηριότητες και υπηρεσίες για τα ΑμεΑ πρέπει να είναι η ενσωμάτωση των τελευταίων, όπου πάντοτε σε πρώτο πλάνο είναι ο άνθρωπος και σε δεύτερο η αναπηρία.

• Ενθαρρύνει την ανάμειξη των ΑμεΑ σε όλες τις δραστηριότητες της βιβλιοθήκης (από τη διαμόρφωση πολιτικής μέχρι ζητήματα όπως η υιοθέτηση ευέλικτων ωρών λειτουργίας που να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ΑμεΑ).

• Υποστηρίζει την αυτόνομη πρόσβαση των ΑμεΑ και όχι την πρόσβαση μέσω της διαμεσολάβησης άλλων.

• Σέβεται το δικαίωμα του χρήστη με αναπηρία να πει όχι. Το προσωπικό δεν πρέπει να είναι καταπιεστικό, αυταρχικό ή να επιβάλλει στο χρήστη να κάνει κάτι καταναγκαστικά, επειδή αυτός κρίνει ότι είναι για το καλό του. Ο χρήστης αποφασίζει και επιλέγει το υλικό και τον εξοπλισμό που θα χρησιμοποιήσει. Ο βιβλιοθηκονόμος τον βοηθά να πορευτεί αλλά τον αφήνει μόνο του, αν αυτό επιθυμεί.

• Προσανατολίζει το χρήστη με αναπηρία μέσα στη βιβλιοθήκη ώστε να εξοικειωθεί με το χώρο, να προσαρμοστεί με τη χρήση του εξοπλισμού και να νιώσει ανεξάρτητος.

• Δίνει χρόνο στα ΑμεΑ και τους αφήνει περιθώρια λαθών, ώστε με αυτόν τον τρόπο να μειώνει αποτελεσματικά το άγχος και την ανησυχία τους.

• Χρησιμοποιεί σύντομες, ευκρινείς οδηγίες ή εξηγήσεις κατά την προφορική του επικοινωνία με τα ΑμεΑ.

• Αποφεύγει ως επί το πλείστον τη βιβλιοθηκονομική ορολογία (library jargon) ή άλλους γλωσσικούς ιδιωματισμούς, οι οποίοι είναι άγνωστοι στα περισσότερα ΑμεΑ.

• Ενσωματώνει μια ποικιλία πολυαισθητηριακών (multi‐sensory) μαθησιακών τεχνικών στον τρόπο που παρουσιάζει τις υπηρεσίες και τα προγράμματα της βιβλιοθήκης, στον τρόπο εξυπηρέτησης και σε οποιαδήποτε άλλη αλληλεπίδρασή του με τον χρήστη που φέρει την αναπηρία. Το προσωπικό πρέπει να χρησιμοποιεί οπτικές, ακουστικές, περιγραφικές και απτικές τεχνικές‐κανάλια και κατάλληλη γλώσσα ώστε να παρέχει στο χρήστη πολλαπλές επιλογές και να μπορεί ο τελευταίος να διαλέξει την πληροφορία που ζητά στη μορφή που τη θέλει.

• Είναι παραστατικό ώστε να προσελκύει το ενδιαφέρον των ΑμεΑ να το παρακολουθήσουν αλλά παράλληλα διατηρεί το φυσικό ρυθμό ομιλίας του (μιλά καθαρά, φυσικά και αργά, αποφεύγει χαμηλόφωνη ή υπερβολικά δυνατή ομιλία ή τις υπερβολικές κινήσεις).

• Έχει άμεση οπτική επαφή με το άτομο με αναπηρία και δημιουργεί ένα κλίμα φιλικότητας και οικειότητας (με ένα νεύμα, ένα ευγενικό χτύπημα στον ώμο, κ.ά.).

• Υιοθετεί την “show me the way” προσέγγιση όπου το προσωπικό διδάσκει τα ΑμεΑ να φέρουν εις πέρας μόνα τους τη διαδικασία έρευνας, την αναζήτηση ενός βιβλίου, τη χρήση του καταλόγου, κ.ά. και δεν δρα πάντα εκ μέρους των ΑμεΑ.

• Αφιερώνει χρόνο στο χρήστη. Όταν η βιβλιοθήκη δεν έχει διαθέσιμο υποστηρικτικό εξοπλισμό, οι βιβλιοθηκονόμοι είναι υποχρεωμένοι να υιοθετούν την “workaround” πολιτική για να βοηθούν τους χρήστες και να είναι στο πλευρό τους. Βέβαια η λύση αυτή δεν είναι πάντα ιδανική διότι δεν μπορεί ο βιβλιοθηκονόμος να αφιερώνει όλο το χρόνο του σε τέτοια καθήκοντα.

• Πέρα από τις υπηρεσίες και διαδικασίες, το προσωπικό πρέπει να είναι ενήμερο για το περιεχόμενό τους.

• Δεν χρησιμοποιεί συναισθηματικά φορτισμένο λεξιλόγιο, ορολογία που να διακρίνει τα ΑμεΑ (non‐discriminatory terminology) ή πλήρως υπερθετικούς χαρακτηρισμούς.


Ιστοσελίδα της Βιβλιοθήκης

Η προσβασιμότητα της ιστοσελίδας της βιβλιοθήκης συσχετίζεται με τον αριθμό χρηστών με αναπηρία στον οποίο απευθύνεται, τον αριθμό του προσωπικού που τη στελεχώνει και τον προϋπολογισμό της. Ο κύριος όμως παράγοντας που επηρεάζει την προσβασιμότητα της ιστοσελίδας είναι κατά πόσο μέσα στο προσωπικό της βιβλιοθήκης ενυπάρχει η ειδικότητα του πληροφορικού (π.χ. σχεδιαστής ιστοσελίδας). Αν δεν υπάρχει ειδικευμένο προσωπικό για αυτό το σκοπό, τότε δεν μπορεί να επιτευχθεί προσβάσιμη ιστοσελίδα. Η δημιουργία μιας προσβάσιμης ιστοσελίδας δεν είναι στα καθήκοντα του βιβλιοθηκονόμου αλλά και δεν έχει και τις γνώσεις να το κάνει.

Μια προσβάσιμη ιστοσελίδα βιβλιοθήκης πρέπει να ακολουθεί:

• Χρηστοκεντρική προσέγγιση

• Τα πρότυπα προσβασιμότητας

• Αρχές αναγνωσιμότητας (π.χ. να αποφεύγονται οι ενισχυμένοι, συμπυκνωμένοι ή εκτεταμένοι χαρακτήρες καθώς επίσης και οι διαφορετικές γραμματοσειρές ή μεγέθη)

• Σωστή δομή των παρεχόμενων πληροφοριών

• Έμφαση στη λειτουργικότητα και λιγότερο στην αισθητική

Οι παραπάνω αρχές σχεδίασης ωφελούν όχι μόνο τα ΑμεΑ αλλά και όλους τους χρήστες (αρτιμελείς ή μη), γι’ αυτό και οι βιβλιοθήκες όλων των τύπων πρέπει να τις τηρούν και να συμμορφώνονται με αυτές (πλην των βιβλιοθηκών του τύπου Α, όπου δεν διαθέτουν ιστοσελίδα αλλά ούτε και σχεδιαστή ιστοσελίδας).

Ως προς τον εναλλακτικό δικτυακό τόπο, σε καμία περίπτωση, οι βιβλιοθήκες δεν πρέπει να διαθέτουν εναλλακτικό δικτυακό τόπο με κείμενο μόνο (Text‐only page) διότι κάτι τέτοιο εγείρει ένα μείζον θέμα, αυτό του κοινωνικού αποκλεισμού και της διάκρισης των ΑμεΑ. Οι χρήστες θέλουν να στηρίζονται στην αυθεντική ιστοσελίδα, όχι σε μια ξεχωριστή, απλή ιστοσελίδα διότι το “προσβάσιμο” δεν πρέπει να σημαίνει απαραίτητα βαρετό, απλό ή μονότονο. Επιπλέον, η δημιουργία ενός εναλλακτικού δικτυακού τόπου επιφέρει πρόσθετα διαχειριστικά βάρη στον οργανισμό υλοποίησης (υποχρεώσεις ενημέρωσης και συγχρονισμού του με τον κυρίως δικτυακό τόπο).

Όταν μια βιβλιοθήκη έχει ήδη μια απροσπέλαστη ιστοσελίδα, τότε πρέπει να την επανασχεδιάσει για να γίνει προσβάσιμη. Αυτό μπορεί να γίνει με μικρές, διαδοχικές αλλαγές (π.χ. με την εφαρμογή δυο από τα πρότυπα προσβασιμότητας στην ιστοσελίδα κάθε μήνα, η βιβλιοθήκη σε λιγότερο από ένα χρόνο θα έχει ένα ιστοτόπο συμβατό με τη νομοθεσία) ή μπορούν να καταστήσουν προσβάσιμο το κομμάτι εκείνο της ιστοσελίδας που χρησιμοποιείται περισσότερο τους τρεις πρώτους μήνες και στη συνέχεια να δουλέψουν με το υπόλοιπο.

Αναλυτικότερα, μια προσβάσιμη ιστοσελίδα πρέπει:

• Να επιτυγχάνει τη μεγαλύτερη δυνατή αντίθεση (χρωμάτων, ικανοποιητική αντίθεση κειμένου και φόντου) ώστε να διακρίνεται από το σύνολο των ΑμεΑ. Το χρώμα δεν είναι τόσο υψίστης σημασίας όσο η αντίθεση φόντου‐κειμένου.

• Κάθε σελίδα να έχει ένα μοναδικό τίτλο που να βοηθά τους χρήστες να προσανατολίζονται μέσα σε αυτή.

• Να αποδίδει σχετικές (relative) και όχι απόλυτες (absolute) τιμές στα μεγέθη χαρακτήρων για να είναι δυνατή η μετατροπή τους από τους φυλλομετρητές (ρυθμίσεις προβολής). Τα καταλληλότερα μεγέθη χαρακτήρων είναι αυτά των 12 και 14 στιγμών.

• Να έχει γραμματοσειρές δίχως ακρέμονες (sans serif) που θεωρούνται πιο αναγνώσιμες για κείμενα στην οθόνη και αυτό γιατί έχουν απλή και καθαρή φόρμα. Οι πιο διαδεδομένες γραμματοσειρές για κείμενο στον Η/Υ και στο Διαδίκτυο είναι οι Times New Roman, Arial, Tahoma, Verdana, κτλ.

• Να μην εξαρτάται η πλοήγηση αποκλειστικά και μόνο από τη χρήση του ποντικιού. Οι χρήστες πρέπει να μπορούν να κινούνται από σύνδεσμο σε σύνδεσμο και με εναλλακτικούς τρόπους.

• Να μην έχει συνονθύλευμα συνδέσμων. Οι σύνδεσμοι πρέπει να είναι δομημένοι σε μια λογική σειρά (στο τέλος κάθε παραγράφου ή ενότητας και όχι διάσπαρτοι σε όλο το κείμενο) έτσι ώστε ο χρήστης να μπορεί να προβλέψει πάνω κάτω τι ακολουθεί χωρίς να διαβάσει όλο το κείμενο.

• Οι text‐only σύνδεσμοι πρέπει να βρίσκονται στην αρχή της σελίδας, όχι στο τέλος.

• Η σελίδα πρέπει να ακολουθεί μια λογική σειρά tab μεταξύ των συνδέσμων.

• Κάθε σελίδα πρέπει να έχει μικρή ποσότητα κειμένου και σύντομες παραγράφους.

• Όπου υπάρχουν εικόνες, πρέπει να υπάρχει κείμενο (alt text) που να περιγράφει την εικόνα. Το κείμενο αυτό πρέπει να είναι σύντομο (μέχρι 10 λέξεις).

• Όλες οι πληροφορίες που μεταδίδονται με χρώμα πρέπει να είναι διαθέσιμες και χωρίς χρώμα, γι’ αυτό το προσωπικό πρέπει να δοκιμάζει τη σελίδα σε ασπρόμαυρη οθόνη καθώς επίσης και σε ποικίλα μεγέθη και ποιότητες έγχρωμων οθονών.

• Να μην υπάρχουν background εικόνες ή σχέδια, κείμενο που αναβοσβήνει ή άλλα κινούμενα γραφικά, drop‐down μενού ή μουσική (εκτός αν είναι απαραίτητο για την παρουσίαση της λειτουργίας μιας συσκευής).

• Το κείμενο πρέπει να έχει σωστή στοίχιση.

• Να μην είναι η σελίδα αυτο‐ανανεούμενη (auto‐refreshing), να μην έχει pop‐up ή άλλα παράθυρα που να εμφανίζονται χωρίς να ενημερωθεί ο χρήστης.

• Να υπάρχει προειδοποίηση για τις σελίδες που κάνουν “timeout”.

• Να παρέχει εναλλακτικές μεθόδους για την κράτηση υλικού ή για αιτήματα χρηστών για πόρους (υποβολή πληροφοριών μέσω e‐mail, αριθμό τηλεφώνου προς επικοινωνία ή τη δυνατότητα να κατεβάσουν τη φόρμα ως κείμενο ή pdf αρχείο). Αν μια βιβλιοθήκη δεν μπορεί να παρέχει και τις τρεις αυτές δυνατότητες ταυτόχρονα, πρέπει τουλάχιστον να πληροί μια από αυτές.

• Το προσωπικό πρέπει να διενεργεί αυτοματοποιημένο έλεγχο προσβασιμότητας της βιβλιοθήκης αλλά και ανθρώπινο για να επαληθεύονται στοιχεία που δεν μπορούν να ελεγχθούν αυτόματα.

• Το προσωπικό πρέπει να δοκιμάζει τις σελίδες της βιβλιοθήκης σε φυλλομετρητές όπως Netscape, Internet Explorer, Lynx για να βεβαιώνεται ότι το εναλλακτικό κείμενο είναι ορατό, ολοκληρωμένο, κ.ά.

Επίσης, το προσωπικό πρέπει να αξιολογεί κατά καιρούς τη χρηστικότητα και την προσβασιμότητα του ιστοτόπου της βιβλιοθήκης του, επιστρατεύοντας τουλάχιστον 15 άτομα για να εντοπίσουν τα προβλήματά της. Τα άτομα αυτά πρέπει να προέρχονται από μια ευρεία γκάμα χρηστών που περιλαμβάνει:

• Αρχάριους και έμπειρους χρήστες
• Χρήστες από διαφορετικές ηλικιακές ομάδες
• Χρήστες με ποικιλία αναπηριών
• Χρήστες που χρησιμοποιούν ποικιλία υποστηρικτικών τεχνολογιών

Η συγκέντρωση όλων αυτών των ατόμων είναι δύσκολη και χρονοβόρα διαδικασία αλλά είναι πολύ αποτελεσματική.


Υποστηρικτικές Τεχνολογίες

Ιδανικά μια προσβάσιμη βιβλιοθήκη πρέπει να έχει περισσότερους από έναν προσπελάσιμους σταθμούς εργασίας για τα ΑμεΑ. Γενικά, δεν ενδείκνυται να έχει έναν μόνο σταθμό εργασίας και να εγκαθιστά όλες τις ΥΤ και βοηθητικές συσκευές σε έναν μόνο υπολογιστή. Υπολογιστές συμπιεσμένοι με ΥΤ είναι δύσκολο να τρέξουν και παρουσιάζουν επίσης προβλήματα συμβατότητας. Γι’ αυτό η βιβλιοθήκη καλό θα ήταν να περιορίζει τον αριθμό των ΥΤ μέχρι δυο ή τρεις ανά υπολογιστή με εξαιρέσεις κάποια προϊόντα που είναι εξ αρχής σχεδιασμένα να δουλεύουν μαζί (Cantor, 1995).

Στην πραγματικότητα όμως, ο αριθμός των προσβάσιμων σταθμών εργασίας που πρέπει να διαθέτει κάθε βιβλιοθήκη καθορίζεται από τον αριθμό των χρηστών της με αναπηρία, τον προϋπολογισμό της για τα ΑμεΑ και το μέγεθος του κτιρίου της.

Ένα άλλο ζήτημα που επηρεάζει έμμεσα τον αριθμό των προσβάσιμων σταθμών εργασίας σε μια βιβλιοθήκη είναι η χωροθέτησή τους και αυτό έχει να κάνει με το μέγεθος του κτιρίου της βιβλιοθήκης. Κάθε βιβλιοθήκη που θέλει να είναι προσβάσιμη, δεν πρέπει να εγκαθιστά τις ΥΤ σε ξεχωριστά δωμάτια ή ειδικά εργαστήρια, μακριά από τους υπόλοιπους σταθμούς της βιβλιοθήκης διότι με αυτόν τρόπο στιγματίζει και αποκλείει τους χρήστες με αναπηρία. Από την άλλη πλευρά, οι ΥΤ προκαλούν ηχητικές ή οπτικές περισπάσεις (π.χ. λογισμικό αναγνώρισης φωνής όπου οι χρήστες μιλάνε προκειμένου να αλληλεπιδράσουν με τον υπολογιστή ή υπολογιστές με έξοδο φωνής) που διαταράσσουν την ηρεμία της βιβλιοθήκης και μπορούν να επηρεάσουν την ηρεμία των χρηστών ή να μειώσουν την αποδοτικότητά τους. Μια βιβλιοθήκη λοιπόν με μικρό και ενιαίο διαθέσιμο χώρο δεν είναι τόσο εύκολο να διαθέτει περισσότερους από ένα σταθμό εργασίας γιατί δεν διαθέτει πλεονάζοντα χώρο όπου θα μπορούσε να τους τοποθετήσει και όπου δεν θα ενοχλούσαν τους υπόλοιπους χρήστες. Υπάρχουν όμως λύσεις και μέτρα που πρέπει να εφαρμόζουν όλες οι βιβλιοθήκες που παρέχουν προσβάσιμους σταθμούς εργασίας.

Πρώτον, οι βιβλιοθήκες που επιλέγουν να εντάξουν τις ΥΤ στον ενιαίο χώρο τους, πρέπει να τις τοποθετούν κοντά στο γραφείο εξυπηρέτησης ώστε τα ΑμεΑ να μπορούν εύκολα να ζητήσουν τη βοήθεια του βιβλιοθηκονόμου (βιβλιοθήκες τύπου Γ). Για να πετύχουν όμως τη μείωση του θορύβου, πρέπει οι προσβάσιμοι σταθμοί εργασίας να βρίσκονται σε ένα ειδικό ηχομονωτικό χώρο ώστε να μην ενοχλούν τους γύρω χρήστες τους. Δεύτερον, οι βιβλιοθήκες τύπου Β,Γ,Δ και Ε, όταν διαθέτουν υπολογιστές με έξοδο φωνής, πρέπει να παρέχουν ακουστικά κεφαλής ώστε να μπορούν να τοποθετήσουν τους υπολογιστές αυτούς οπουδήποτε μέσα στο χώρο τους. Τρίτον, οι βιβλιοθήκες που εκτείνονται σε περισσότερους του ενός ορόφου (τύπου Δ και Ε) πρέπει να τους κατανέμουν ανά όροφο. Δηλαδή τον σταθμό εκείνο που είναι εξοπλισμένος με λογισμικό αναγνώρισης φωνής και σύστημα μετατροπής κειμένου σε ομιλία, πρέπει να τον τοποθετούν στον όροφο εκείνο με τη μικρότερη προσέλευση χρηστών, με τις λιγότερες οπτικές ή ακουστικές περισπάσεις ώστε να μην ενοχλούνται οι υπόλοιποι χρήστες ή σε ένα πιο ήσυχο μέρος της βιβλιοθήκης ώστε να είναι καλύτερη η απόδοση του συνθέτη φωνής, χωρίς να επηρεάζεται από τον περιβάλλοντα ήχο.

Συμπεραίνει λοιπόν κανείς πως όσο μεγαλύτερη είναι μια βιβλιοθήκη σε επίπεδο κτιρίου (π.χ. βιβλιοθήκες τύπου Δ και Ε), τόσο πιο εύκολη για αυτή είναι η αποτελεσματική τοποθέτηση και ομαλή ενσωμάτωση των ΥΤ στο χώρο της.

Αναλυτικότερα, οι βιβλιοθήκες τύπου Γ και Δ είναι υποχρεωμένες να παρέχουν ένα προσβάσιμο σταθμό εργασίας για ΑμεΑ ως το ελάχιστο επίπεδο υποστήριξης τους. Οι βιβλιοθήκες αυτές έχουν αριθμό χρηστών με αναπηρία από 5‐20 άτομα (δικαιολογούν την αγορά του υποστηρικτικού εξοπλισμού), διαθέτουν το πλεονέκτημα του χώρου ώστε να πετύχουν την αποτελεσματικότερη λειτουργία των ΥΤ και τέλος, διαθέτουν και προσωπικό που μπορεί να υποστηρίξει τις ΥΤ μέσα από την κατάλληλη εκπαίδευση και μεθοδολογία. Στη συνέχεια, η βιβλιοθήκη τύπου Ε πρέπει να παρέχει τουλάχιστον περισσότερους από έναν προσβάσιμους σταθμούς εργασίας διότι είναι ο τύπος εκείνος της βιβλιοθήκης ο οποίος εκτός από το πλεονέκτημα χώρου, προσωπικού, συλλογής και προϋπολογισμού, παρουσιάζει και το μεγαλύτερο αριθμό χρηστών με αναπηρία. Βιβλιοθήκες που έχουν περισσότερα από 20 άτομα με αναπηρία (π.χ. τύπου Ε), δεν μπορούν να τα εξυπηρετήσουν αποτελεσματικά και άμεσα με ένα μόνο προσβάσιμο σταθμό εργασίας. Κάτι τέτοιο θα δημιουργούσε προβλήματα στην εξυπηρέτησή τους, ουρές, παράπονα για τη σειρά προτεραιότητάς τους, κ.ο.κ.

Πέρα από τον ελάχιστο αριθμό προσβάσιμων σταθμών εργασίας που πρέπει να παρέχει κάθε τύπος βιβλιοθήκης, κάθε μια από αυτές (τύπου Γ, Δ και Ε) πρέπει να διαθέτει και πολιτική χρήσής τους. Η πολιτική αυτή πρέπει να διασφαλίζει:

• Ποιοι θα χρησιμοποιούν τον υποστηρικτικό αυτό εξοπλισμό
• Τη διάρκεια χρήσης του εξοπλισμού (π.χ. μια ώρα ή δυο ώρες ανά μέρα)
• Την ασφάλεια του εξοπλισμού
• Την παροχή οδηγιών ως προς τη χρήση του

Όλα τα παραπάνω εξαρτώνται φυσικά από τον αριθμό των ατόμων που χρησιμοποιούν τους παραπάνω σταθμούς εργασίας. Αν δηλαδή πρόκειται για λίγα άτομα, τότε τους επιτρέπεται να καθίσουν παραπάνω ή αν το προσωπικό έχει το χρόνο, τους παρέχει εξατομικευμένες οδηγίες.

Μεταβαίνοντας αναλυτικότερα στις ΥΤ που θα απαρτίζουν τους προσβάσιμους σταθμούς εργασίας, μια σημαντική αρχή είναι πως οι βιβλιοθήκες όλων των τύπων πρέπει πρώτα να ξεκινούν από την υιοθέτηση και εφαρμογή των ανέξοδων μέτρων και των χαμηλής τεχνολογικής στάθμης λύσεων και σταδιακά να προχωρούν στις πιο εξειδικευμένες και δαπανηρές λύσεις.

Το πρώτο λοιπόν μέτρο που πρέπει να εφαρμόζει το προσωπικό όλων των τύπων βιβλιοθηκών προκειμένου να διευκολύνει την πρόσβαση των ΑμεΑ στους υπολογιστές είναι να συντάσσει μια λίστα με τις συχνότερα χρησιμοποιούμενες συντομεύσεις ή συνδυασμούς πλήκτρων, που είναι χρήσιμα ως εναλλακτικές λύσεις του ποντικιού και να τα τοποθετεί δίπλα σε κάθε υπολογιστή επειδή δεν είναι πάντα εύκολο να τα θυμάται κανείς. Αυτά μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συχνές κινήσεις όπως αποθήκευση, εκτύπωση, αποκοπή και επικόλληση κειμένου και μπορούν να βοηθήσουν άτομα με τρέμουλα ή αναπηρία στα άνω άκρα, κ.ά.

Επίσης, το προσωπικό πρέπει να ξεκινά με την προμήθεια και εγκατάσταση οποιουδήποτε δωρεάν υλικού, δηλαδή προγράμματα διαθέσιμα δωρεάν από τους προμηθευτές ή οργανισμούς για ΑμεΑ και στη συνέχεια να μεταβαίνει στην αγορά πιο εξειδικευμένων προγραμμάτων.

Μια φθηνή λύση λοιπόν την οποία πρέπει να υιοθετούν όλες οι βιβλιοθήκες (πλην αυτές του τύπου Α, στις οποίες η παρουσία των ΑμεΑ είναι μηδενική) είναι η αγορά μεγεθυντών για τα άτομα με μερική όραση.

Στη συνέχεια, οι βιβλιοθήκες προχωρούν στην αγορά του υψηλής τεχνολογικής στάθμης υλικού και λογισμικού. Αναλυτικότερα, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει:

• Λογισμικό αναγνώστη οθόνης
• Ειδικά πληκτρολόγια
• Μεγεθυντή κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης
• Σύστημα μετατροπής κειμένου σε συνθετική ομιλία
• Λογισμικό μεταφραστή braille
• Σύστημα αναγνώρισης ομιλίας
• Μεγεθυντή οθόνης
• Οθόνη braille
• Εκτυπωτή braille
• Σαρωτή με λογισμικό OCR
• Ειδικά ποντίκια (π.χ. ιχνόσφαιρες)
• Λογισμικό πρόβλεψης λέξεων
• Οθόνες αφής
• Βοηθήματα ελέγχου με το κεφάλι
• Διακόπτες πίεσης (χεριών‐ποδιών)
• Ασύρματους διακόπτες στόματος
• Βιντεοτηλέφωνο

Η πρόβλεψη όλων των παραπάνω ΥΤ επηρεάζεται από δυο σημαντικούς παράγοντες, τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία και τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης για ΑμεΑ. Όσο μεγαλύτερο αριθμό χρηστών με αναπηρία παρουσιάζει μια βιβλιοθήκη (π.χ. τύπου Ε), τόσο πιθανότερο είναι μέσα σε αυτούς τους χρήστες να υπάρχουν άτομα με διαφορετικές μεταξύ τους αναπηρίες (π.χ. Κωφοί, άτομα με κινητικές αναπηρίες, με μαθησιακές δυσκολίες). Αυτόματα λοιπόν η βιβλιοθήκη εκείνη που έχει χρήστες με μια ποικιλία αναπηριών, είναι υποχρεωμένη να προμηθεύεται και όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ποικιλία ΥΤ ώστε να καλύπτουν την κάθε δυνατή αναπηρία.

Από τους παρακάτω πίνακες που ακολουθούν διαπιστώνει κανείς πως οι βιβλιοθήκες τύπου Α δεν πρέπει να διαθέτουν καμία από τις παρακάτω ΥΤ. Θα ήταν άνευ ουσίας μια βιβλιοθήκη που δεν μπορεί να εξασφαλίσει καν προσβάσιμη είσοδο στα ΑμεΑ, να εξοπλίσει το εσωτερικό της χώρο με υποστηρικτικό εξοπλισμό. Επιπλέον, δεν έχει νόημα αυτές οι βιβλιοθήκες να προμηθεύονται τέτοιο εξοπλισμό διότι δεν έχουν τους χώρους να τον εγκαταστήσουν, το προσωπικό για να τον υποστηρίξουν αλλά ούτε και χρήστες με αναπηρία, με αποτέλεσμα αυτές οι τεχνολογίες να έμεναν αχρησιμοποίητες. Αντίθετα, τη μεγαλύτερη υποχρέωση προμήθειας υποστηρικτικού εξοπλισμού φέρουν οι βιβλιοθήκες τύπου Γ, Δ και Ε διότι σε αυτές ο αριθμός των ΑμεΑ είναι τέτοιος που δεν μπορούν να του αποκλείσουν την πρόσβαση.

Το κόστος των ΥΤ ποικίλλει και έτσι κάθε τύπος βιβλιοθήκης που πρέπει να παρέχει υποστηρικτικό εξοπλισμό, μπορεί ανάλογα με τις οικονομικές δυνατότητες του να επιλέξει τον αντίστοιχο εξοπλισμό. Δηλαδή οι βιβλιοθήκες τύπου Γ θα αγοράσουν την πινακίδα braille των 3.600€ ενώ η βιβλιοθήκη τύπου Ε θα προμηθευτεί την πινακίδα των 10.300€. Παρομοίως, οι βιβλιοθήκες τύπου Γ θα αγοράσουν ένα συνθέτη λόγου μιας μέσης τιμής (όχι τον πιο φθηνό όπου ο συνθέτης λόγου ακούγεται μηχανικός) ενώ οι βιβλιοθήκες τύπου Ε θα επιλέξουν έναν ακριβότερο που θα παρέχει στο χρήστη την επιλογή διαφορετικών φωνών.

Προτού αιτιολογηθεί γιατί οι παραπάνω ΥΤ αποτελούν υποχρεωτική προδιαγραφή για συγκεκριμένους τύπους βιβλιοθηκών, αξίζει να αναφερθεί πως το προσωπικό δεν μπορεί, λόγω οικονομικών περιορισμών, να επιλέγει τυχαία ή αυθαίρετα την αγορά κάποιων συγκεκριμένων ΥΤ μεμονωμένα διότι ορισμένες είναι αλληλένδετες με άλλες και δεν μπορούν να υπάρξουν ή να σταθούν χωρίς αυτές. Δηλαδή ο αναγνώστης οθόνης δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς το σύστημα μετατροπής κειμένου σε ομιλία. Επίσης, ο εκτυπωτής braille απαιτεί την ύπαρξη του μεταφραστή braille και ο σαρωτής το λογισμικό οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων. Βέβαια, υπάρχουν και συσκευές που λειτουργούν αυτόνομα. Το πλεονέκτημα των παραπάνω τεχνολογιών είναι ότι στην πλειονότητά τους μπορούν να συνδεθούν με οποιονδήποτε υπολογιστή (εκτυπωτές braille, λογισμικό‐μεγεθυντής οθόνης, οθόνη braille).

Αναλυτικότερα, οι βιβλιοθήκες τύπου Γ, Δ και Ε που θέλουν να παρέχουν ένα ελάχιστο επίπεδο υποστήριξης για τα άτομα με αναπηρία όρασης, πρέπει να εξοπλίζουν τον προσβάσιμο σταθμό εργασίας τους με λογισμικό αναγνώστη οθόνης Η/Υ, σύστημα μετατροπής κειμένου σε συνθετική ομιλία, λογισμικό‐μεταφραστή braille, σύστημα αναγνώρισης ομιλίας, μεγεθυντή της οθόνης, οθόνη braille, σαρωτή με λογισμικό οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων, έναν μεγεθυντή οθόνης κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης και ειδικά πληκτρολόγια. Όταν οι παραπάνω βιβλιοθήκες διαθέτουν περισσότερο τυφλά άτομα γνώστες και χρήστες του braille, τότε το προσωπικό τους πρέπει να τους παραπέμπει στην πινακίδα braille. Όταν οι χρήστες της δεν είναι τόσο εξοικειωμένοι με το σύστημα braille, τότε το προσωπικό πρέπει να τους παραπέμπει στους αναγνώστες οθόνης που αποδίδουν την on‐screen πληροφορία μέσω συνθετικής φωνής.

Οι παραπάνω βιβλιοθήκες πρέπει να παρέχουν τις προαναφερόμενες τεχνολογίες διότι:

• είναι εκείνες που χρησιμοποιούνται στην πλειοψηφία των βιβλιοθηκών που παρέχουν υπηρεσίες για ΑμεΑ διεθνώς

• είναι εκείνες οι οποίες αποδεδειγμένα χρησιμοποιούνται ως επί το πλείστον από τα ΑμεΑ και έχουν τη μεγαλύτερη ωφελιμότητα για αυτά. Δηλαδή το λογισμικό αναγνώστη οθόνης Η/Υ και το σύστημα μετατροπής κειμένου σε συνθετική ομιλία αποτελούν μια από τις πιο ισχυρές τεχνολογίες πρόσβασης για τα άτομα με αναπηρία όρασης. Παρομοίως, η χρησιμότητα του σαρωτή με λογισμικό οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων είναι σημαντική και πολλαπλή διότι μπορεί να μετατρέψει το τυπωμένο κείμενο και να το εξάγει σε πολλαπλές μορφές (π.χ. σε ηλεκτρονική μορφή και μετά να το εξάγει σε ομιλία ή braille μέσω της πινακίδας braille ή του εκτυπωτή braille). Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για τις βιβλιοθήκες τύπου Γ και Δ, οι οποίες διαθέτουν ψηφιακούς πόρους και έντυπες συλλογές, τις οποίες μπορούν να τις μετατρέψουν σε προσβάσιμες μορφές μέσω του σαρωτή με OCR.

Αντίθετα, ο εκτυπωτής braille δεν αποτελεί ελάχιστη προδιαγραφή για κανένα τύπο βιβλιοθήκης διότι στις περισσότερες βιβλιοθήκες ανά τον κόσμο οι συσκευές αυτές δεν χρησιμοποιούνται. Οι εκτυπωτές αυτοί είναι πολύ θορυβώδεις (ακόμη και αν διαθέτουν περίφραξη ή καμπίνα μείωσης θορύβου) με αποτέλεσμα το προσωπικό να τους τοποθετεί μακριά από τους χώρους μελέτης. Εκτυπωτές braille πρέπει να διαθέτουν οι ειδικές βιβλιοθήκες για τυφλούς, κ.ά., οι οποίες πολλές φορές αναλαμβάνουν και το ρόλο του παραγωγού υλικού braille, άρα χρειάζονται απαραιτήτως τον εκτυπωτή braille. Οι βιβλιοθήκες εκείνες που δεν παρέχουν ειδικά πληκτρολόγια (π.χ. τύπου Α), ως εναλλακτική λύση μπορούν να κολλήσουν ετικέτες braille ή γράμματα μεγαλογράμματης γραφής στα πλήκτρα των πληκτρολογίων για να εξυπηρετήσουν τα άτομα με αναπηρία όρασης.

Οι βιβλιοθήκες τύπου Γ,Δ και Ε που θέλουν να παρέχουν ένα ελάχιστο επίπεδο υποστήριξης για τα άτομα με κινητικές αναπηρίες, πρέπει να παρέχουν ειδικά ή προσαρμοσμένα πληκτρολόγια, εναλλακτικά ποντίκια και διακόπτες πίεσης (χεριών‐ποδιών). Οι παραπάνω συσκευές αποτελούν τις δημοφιλέστερες συσκευές που συναντώνται στις βιβλιοθήκες σε παγκόσμιο επίπεδο. Όταν οι χρήστες με κινητικές αναπηρίες δεν καλύπτονται από τις παραπάνω εναλλακτικές συσκευές και ζητούν “χωρίς χέρια” (hands‐free) χρήση του υπολογιστή, τότε το προσωπικό πρέπει να παραπέμπει το χρήστη στο σταθμό με το λογισμικό αναγνώρισης φωνής που του επιτρέπει να ελέγχει τον υπολογιστή ή να εισάγει κείμενο μέσω της φωνής του. Οι βιβλιοθήκες που διαθέτουν σταθμούς με σύστημα αναγνώρισης φωνής, πρέπει οπωσδήποτε να διαθέτουν και επιτραπέζια μικρόφωνα και μικρόφωνα κεφαλής.

Για τους χρήστες με αισθητηριακές αναπηρίες ακοής, οι βιβλιοθήκες τύπου Β, Γ, Δ και Ε πρέπει απαραιτήτως να παρέχουν ένα βιντεοτηλέφωνο (TDD‐Telecommunication Device for the Deaf) δηλαδή τηλέφωνα με κάμερα και οθόνη για μετάδοση και λήψη εικόνας σε πραγματικό χρόνο. Πολλές βιβλιοθήκες εδώ και χρόνια έχουν εξοπλίσει το γραφείο εξυπηρέτησής τους με αυτή τη συσκευή. Το βιντεοτηλέφωνο είναι η στοιχειώδης προδιαγραφή που πρέπει να έχει κάθε τύπος βιβλιοθήκης (πλην του τύπου Α) ώστε να μην αποκλείει την πρόσβαση των Κωφών σε αυτή και επιπλέον είναι μια συσκευή που εξυπηρετεί ταυτόχρονα πολλές ομάδες ΑμεΑ (άτομα με κώφωση, βαρηκοΐα, αλαλία, με βαριά νοητική υστέρηση, κτλ). Σημειωτέο πως οι YT που μπορούν ταυτόχρονα να ωφελούν περισσότερες της μιας ομάδας ΑμεΑ πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα για τις βιβλιοθήκες ώστε να καλύπτουν όσο δυνατόν περισσότερες ανάγκες των ΑμεΑ. Για τους Kωφούς υπάρχουν και άλλες YT, οι οποίες όμως βρίσκονται ακόμη σε ερευνητικό επίπεδο και γι΄αυτό δεν αναφέρεται αν πρέπει να αποτελέσουν ελάχιστες προδιαγραφές ή όχι.

Διαπιστώνει κανείς πως ορισμένες YT αποτελούν την ελάχιστη προδιαγραφή για συγκεκριμένους τύπους βιβλιοθηκών διότι είναι εύκολες στην εκμάθηση από το προσωπικό και τους χρήστες αλλά και εύχρηστες. Τέτοιες τεχνολογίες είναι ο μεγεθυντής κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης, μια πολύ εύκολη στην εκμάθηση και χρήση συσκευή που απαιτεί λίγη υποστήριξη από το προσωπικό. Για τον παραπάνω λόγο, ο μεγεθυντής κλειστού κυκλώματος τηλεόρασης είναι από τα πρώτα μέτρα που υιοθετούν οι βιβλιοθήκες παγκοσμίως προκειμένου να φιλοξενούν τα ΑμεΑ.

Επίσης, οι YT που πρέπει να παρέχουν συγκεκριμένοι τύποι βιβλιοθηκών είναι τεχνολογίες καθιερωμένες, που έχουν χρησιμοποιηθεί σε διαφόρους τύπους βιβλιοθηκών και που έχει αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά τους στο χώρο των βιβλιοθηκών. Τεχνολογίες όπως τα eye gaze συστήματα κ.ά. οι οποίες αποτελούν ιδιαίτερα εκλεπτυσμένες και πολύπλοκες συσκευές, δεν αποτελούν βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις για τις περισσότερες βιβλιοθήκες. Σε διεθνές επίπεδο δεν υπάρχουν μελέτες αξιολόγησής τους στο περιβάλλον βιβλιοθηκών ή και αν υπάρχουν αναφορές, αυτές είναι ελάχιστες (χωρίς να αναφέρονται σε προβλήματα εφαρμογής, μειονεκτήματα, κτλ).

Το προσωπικό ανεξαρτήτως σε ποιο τύπο βιβλιοθήκης ανήκει και ποιες ΥΤ χρησιμοποιεί, πρέπει να ακολουθεί τις παρακάτω αρχές:

• Για κάθε πρόγραμμα‐λογισμικό που αγοράζει, πρέπει να διατηρεί πάντα αντίγραφο ασφαλείας.

• Πρέπει να παρουσιάζει και να εξηγεί τη χρήση των ΥΤ, όταν το ζητάει ο χρήστης μεμονωμένα ή να διεξάγει σεμινάρια εκμάθησής τους ανά ομάδες ΑμεΑ.

• Πρέπει να ελέγχει τη συμβατότητα των νέων ΥΤ με τους υπάρχοντες υπολογιστές της βιβλιοθήκης.

• Πρέπει να ελέγχει ότι οι ΥΤ υποστηρίζουν τη γλώσσα της χώρας στην οποία ανήκει η βιβλιοθήκη.

• Πρέπει να γνωρίζει ότι κάθε μια από τις παραπάνω τεχνολογίες έχει και τα μειονεκτήματα και τα πλεονεκτήματα της.