Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download

Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Τεσσαρακοστό τέταρτο μέρος (Κεφάλαιο δέκατο τέταρτο: Πρωτότυπο Μοντέλο Βιβλιοθήκης - Αρχές Εφαρμόσιμες σε Κάθε Πιθανό Τύπο Βιβλιοθήκης).


Αρχές Εφαρμόσιμες σε Κάθε Πιθανό Τύπο Βιβλιοθήκης

Πέρα από τις αρχές εκείνες οι οποίες επηρεάζονται από τα κριτήρια του μεγέθους της κοινότητας στην οποία απευθύνεται η βιβλιοθήκη, των χρηστών της με αναπηρία, των συλλογών, του προσωπικού, του προϋπολογισμού και του κτιρίου της, υπάρχουν και εκείνες οι αρχές οι οποίες πρέπει να εφαρμόζονται σε οποιοδήποτε τύπο βιβλιοθήκης, χωρίς κανένα κόστος ή ανάλωση προσωπικού, χρημάτων ή χρόνου και έχουν να κάνουν με τη φιλοσοφία την οποία υιοθετεί η κάθε βιβλιοθήκη. Αναλυτικότερα, κάθε πιθανή βιβλιοθήκη που θέλει να είναι προσβάσιμη και συμμετοχική για όλους, πρέπει να υιοθετεί το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας, σύμφωνα με το οποίο αντιμετωπίζει το χρήστη με αναπηρία ως υποκείμενο δικαιωμάτων και όχι αντικείμενο φιλανθρωπίας (Πίνακας VIII). Εν αντιθέσει, οποιαδήποτε βιβλιοθήκη υιοθετεί το ιατρικό μοντέλο αναπηρίας, αποκλείει αυτόματα τα ΑμεΑ από τη συνολική φιλοσοφία και λειτουργία της και συνεπώς δεν προβαίνει στην υιοθέτηση ούτε καν των βασικών αρχών και μέτρων προκειμένου να παρέχει προσβάσιμες υπηρεσίες στα ΑμεΑ.

Πίνακας VIII: Κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας

Τύπος Α
Κοινωνικό Μοντέλο Αναπηρίας: √

Τύπος Β
Κοινωνικό Μοντέλο Αναπηρίας: √

Τύπος Γ
Κοινωνικό Μοντέλο Αναπηρίας: √

Τύπος Δ
Κοινωνικό Μοντέλο Αναπηρίας: √

Τύπος Ε
Κοινωνικό Μοντέλο Αναπηρίας: √


Στρατηγική για το Σχεδιασμό και την Ανάπτυξη Προσβάσιμων Βιβλιοθηκών

Μέσα από τις πολλαπλές προτάσεις και μεμονωμένες στρατηγικές για το σχεδιασμό και την ανάπτυξη προσβάσιμων βιβλιοθηκών που εντοπίζονται στη διεθνή βιβλιογραφία, ως πληρέστερο και περισσότερο ευέλικτο κρίθηκε το “τρίγωνο της προσβασιμότητας” (accessibility triangle) (Moseid, 2006).

Το τρίγωνο αυτό χωρίζεται σε τέσσερα επίπεδα, με βάση της πυραμίδας την καθολική σχεδίαση. Τα τέσσερα επίπεδα που προβλέπει το τρίγωνο της προσβασιμότητας δίνουν τη δυνατότητα και ευελιξία σε κάθε τύπο βιβλιοθήκης (οποιουδήποτε είδους, μεγέθους, κ.ά.) να υλοποιήσει τουλάχιστον κάποιο από αυτά. Παραδείγματος χάρη ενώ οι βιβλιοθήκες τύπου Β αδυνατούν, λόγω περιορισμένων δυνατοτήτων σε επίπεδο προσωπικού και προϋπολογισμού, να προβούν σε μεμονωμένες και εξατομικευμένες υπηρεσίες για ένα χρήστη με αναπηρία, ωστόσο είναι υποχρεωμένες να παρέχουν προσωπική βοήθεια στα ΑμεΑ προκειμένου να διευκολύνουν τη φιλοξενία τους, ακόμη και αν αυτή είναι η ελάχιστη.

Αναλυτικότερα, στο πρώτο επίπεδο (καθολική σχεδίαση) η βιβλιοθήκη πρέπει να φροντίζει να καθιστά τα χαρακτηριστικά του συστήματός της ευκολότερα και απλούστερα προς χρήση και περισσότερο αλληλεπιδραστικά για όλους, προκειμένου να γεφυρώσει το χάσμα αναπηρίας. Όσο περισσότερη προσπάθεια καταβάλλει το προσωπικό της βιβλιοθήκης για την εφαρμογή της καθολικής σχεδίασης, τόσο περισσότερο οι υπηρεσίες της ενσωματώνουν το χρήστη και τόσο λιγότερη προσπάθεια χρειάζεται να καταβάλει το προσωπικό στα υψηλότερα επίπεδα του τριγώνου.

Επειδή όμως το κοινό στο οποίο στοχεύει η καθολική σχεδίαση είναι ο κάθε χρήστης, ανεξαρτήτως ηλικίας, μεγέθους ή ικανότητας, καμία βιβλιοθήκη (ανεξαρτήτως τύπου) δεν πρέπει να επιδιώξει να πετύχει την πλήρη καθολική σχεδίαση ή προσβασιμότητα γιατί αυτό είναι ανέφικτο. Η επίτευξη ολικής προσβασιμότητας είναι μια διαδικασία η οποία δεν τελειώνει στην πραγματικότητα ποτέ και είναι πέρα των δυνατοτήτων οποιασδήποτε βιβλιοθήκης.

Γι’ αυτό στη συνέχεια (στο δεύτερο επίπεδο) το “τρίγωνο της προσβασιμότητας” δίνει τη δυνατότητα στις βιβλιοθήκες να προβαίνουν σε τροποποιήσεις‐προσαρμογές για συγκεκριμένες ομάδες ΑμεΑ. Δηλαδή στο στάδιο αυτό οι βιβλιοθήκες πρέπει να προμηθεύουν τον όσο το δυνατόν περισσότερο καθολικά σχεδιασμένο χώρο τους με ειδικό εξοπλισμό, υπηρεσίες, προγράμματα, τροποποίηση των εγκαταστάσεών τους, κ.ο.κ. Σε τροποποιήσεις τέτοιου είδους επιβάλλεται να προβαίνουν εκείνες οι βιβλιοθήκες οι οποίες έχουν τη δυνατότητα οικονομικά να τις υλοποιήσουν και εκείνες που ο αριθμός των χρηστών τους με αναπηρία είναι άνω των 5 ατόμων (δηλαδή βιβλιοθήκες τύπου Γ, Δ και Ε) (Πίνακας IX). Τροποποιήσεις από τις οποίες θα ωφεληθούν 1‐2 άτομα με αναπηρία και οι οποίες θα επιβαρύνουν σημαντικά τον πενιχρό προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης, συνήθως δεν έχουν αντίκρισμα και τα ποσοστά χρήσης και αποτελεσματικότητάς τους είναι μηδαμινά.

Πίνακας IX: Τροποποιήσεις για ομάδες ΑμεΑ

Τύπος Α
Τροποποιήσεις για συγκεκριμένες ομάδες ΑμεΑ: -

Τύπος Β
Τροποποιήσεις για συγκεκριμένες ομάδες ΑμεΑ: -

Τύπος Γ
Τροποποιήσεις για συγκεκριμένες ομάδες ΑμεΑ: √

Τύπος Δ
Τροποποιήσεις για συγκεκριμένες ομάδες ΑμεΑ: √

Τύπος Ε
Τροποποιήσεις για συγκεκριμένες ομάδες ΑμεΑ: √

Στη συνέχεια, οι βιβλιοθήκες εκείνες οι οποίες διαθέτουν το προσωπικό και τους οικονομικούς πόρους πρέπει να προβαίνουν σε μεμονωμένες προσαρμογές (π.χ. outreach services) και μεμονωμένη καθοδήγηση για κάθε χρήστη, του οποίου οι ανάγκες δεν έχουν καλυφθεί από τις παραπάνω προσπάθειες και επίπεδα του τριγώνου προσβασιμότητας. Αυτό το μέτρο πρέπει να το υιοθετούν οι βιβλιοθήκες τύπου Δ και Ε διότι ο προϋπολογισμός τους προλαμβάνει και καλύπτει τις ανάγκες των ΑμεΑ αλλά και ο αριθμός του προσωπικού τους είναι τέτοιος που επιτρέπει στους βιβλιοθηκονόμους να αφιερώνουν χρόνο για τη μεμονωμένη εξυπηρέτηση του χρήστη με αναπηρία (Πίνακας X). Δεν μπορεί να περιμένει ή να απαιτήσει ο χρήστης με την αναπηρία από μια βιβλιοθήκη τύπου Α, Β ή Γ να του παρέχει εξατομικευμένες υπηρεσίες.

Πίνακας X: Μεμονωμένες προσαρμογές

Τύπος Α
Μεμονωμένες Προσαρμογές: -

Τύπος Β
Μεμονωμένες Προσαρμογές: -

Τύπος Γ
Μεμονωμένες Προσαρμογές: -

Τύπος Δ
Μεμονωμένες Προσαρμογές: √

Τύπος Ε
Μεμονωμένες Προσαρμογές: √

Τέλος, η κορυφή του τριγώνου δημιουργήθηκε για να διασφαλίζει την ανάγκη των ατόμων με αναπηρία που χρειάζονται προσωπική βοήθεια και υποστήριξη. Στο στάδιο της προσωπικής βοήθειας ο βιβλιοθηκονόμος πρέπει να λειτουργεί εκ μέρους του χρήστη που είναι ανίκανος να φέρει εις πέρας κάτι μόνος του. Στη μεμονωμένη καθοδήγηση, από την άλλη πλευρά, ο βιβλιοθηκονόμος πρέπει να βοηθά το χρήστη με σκοπό να τον καταστήσει ικανό κάποια στιγμή να λειτουργεί μόνος του στο μέλλον, αφού του δοθεί η καθοδήγηση. Η παροχή προσωπικής βοήθειας συνήθως εναπόκειται στη θέληση και προθυμία του βιβλιοθηκονόμου να κάνει κάτι τέτοιο αλλά και στο κατά πόσο τα υπόλοιπα καθήκοντά του του αφήνουν ελεύθερο χρόνο για να ασχοληθεί προσωπικά με τον κάθε χρήστη με αναπηρία. Προσωπική βοήθεια πρέπει να παρέχουν οι βιβλιοθήκες όλων των τύπων, πλην αυτής του τύπου Α (Πίνακας XI). Η βιβλιοθήκη τύπου Α δεν μπορεί να παρέχει προσωπική βοήθεια κατά πρώτον διότι δεν διαθέτει προσωπικό και κατά δεύτερον διότι η παρουσία των ΑμεΑ στο χώρο της είναι μηδενική.

Πίνακας XI: Προσωπική βοήθεια

Τύπος Α
Προσωπική Βοήθεια: -

Τύπος Β
Προσωπική Βοήθεια: √

Τύπος Γ
Προσωπική Βοήθεια: √

Τύπος Δ
Προσωπική Βοήθεια: √

Τύπος Ε
Προσωπική Βοήθεια: √


Θέση και Πρόσβαση της Βιβλιοθήκης

Η σωστή επιλογή της θέσης της βιβλιοθήκης αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στην επιτυχία και τη λειτουργικότητά της. Εξίσου σημαντικός είναι ο σχεδιασμός και η χωροθέτησή της μέσα στο κτίριο ή στο γενικότερο χώρο όπου εντάσσεται αυτή. Η βιβλιοθήκη δεν πρέπει να στεγάζεται σε ήσυχα και απόμερα μέρη διότι αυτό σημαίνει ότι θα είναι λιγότερο ορατή, προσβάσιμη και προσεγγίσιμη από τα ΑμεΑ. Η θέση της βιβλιοθήκης και η πρόσβαση σε αυτή αλληλοσυνδέεται με το μέγεθος του πληθυσμού της κοινότητας που εξυπηρετεί, τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία που φιλοξενεί, το μέγεθος των συλλογών που στεγάζει και το μέγεθος του κτιρίου στο οποίο στεγάζεται. Συνεπώς, οι βιβλιοθήκες τύπου Γ, Δ και Ε, που σημειώνουν τη μεγαλύτερη προσέλευση χρηστών με αναπηρία έναντι των άλλων τύπων, επιβάλλεται να βρίσκονται σε εύκολα προσβάσιμη θέση και όχι σε απομονωμένα και απροσπέλαστα σημεία (Πίνακας XII). Η εύκολα προσβάσιμη θέση, πλην της χωροθέτησης, σημαίνει να υπάρχει και συχνή συγκοινωνία από και προς τη βιβλιοθήκη διότι η πλειοψηφία των ΑμεΑ χρησιμοποιεί ως επί το πλείστον τις συγκοινωνίες καθώς τα περισσότερα εξ αυτών δεν οδηγούν.

Πίνακας XII: Θέση της βιβλιοθήκης

Τύπος Α
Εύκολα προσβάσιμη θέση: -

Τύπος Β
Εύκολα προσβάσιμη θέση: -

Τύπος Γ
Εύκολα προσβάσιμη θέση: √

Τύπος Δ
Εύκολα προσβάσιμη θέση: √

Τύπος Ε
Εύκολα προσβάσιμη θέση: √

Στη συνέχεια, οι χώροι στάθμευσης που πρέπει να διαθέτει μια βιβλιοθήκη εξαρτώνται από τον αριθμό των χρηστών της με αναπηρία και από το μέγεθος του κτιρίου της. Συνήθως, οι βιβλιοθήκες (όταν τους το επιτρέπουν οι κτιριακές προδιαγραφές τους) προβλέπουν το 2‐4% του συνολικού χώρου στάθμευσης για τα οχήματα των ΑμεΑ. Υποχρεωτική όμως η πρόβλεψη για χώρους στάθμευσης είναι για τις βιβλιοθήκες τύπου Γ, Δ και Ε που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο αριθμό χρηστών αλλά και οι κτιριακές προδιαγραφές τους το επιτρέπουν (Πίνακας XIII). Ο χώρος στάθμευσης πρέπει οπωσδήποτε να βρίσκεται δίπλα σε προσβάσιμες εισόδους που βρίσκονται στο ισόγειο ή δίπλα σε ράμπες. Οι βιβλιοθήκες τύπου Α και Β οι οποίες, λόγω έλλειψης χώρων και κονδυλίων, μπορεί να στεγάζονται σε ορόφους κτιρίων, πίσω από καταστήματα, σε πλευρικούς δρόμους, κ.ο.κ. δεν είναι υποχρεωμένες να πληρούν αυτή την προδιαγραφή διότι δεν μπορούν να αλλάξουν τη χωροθέτησή τους.

Ωστόσο, σε γενικές γραμμές η πρώτη αρχή την οποία πρέπει να έχει κατά νου κάθε βιβλιοθήκη και για την οποία πρέπει να προλαμβάνει είναι η εξασφάλιση της εισόδου των ΑμεΑ στο κτίριό της. Άπαξ και η βιβλιοθήκη αποκλείει την πρόσβαση των ΑμεΑ στο χώρο της, ουσιαστικά τα αποκλείει και από το σύνολο των δραστηριοτήτων και υπηρεσιών της.

Πίνακας XIII: Χώροι στάθμευσης για ΑμεΑ

Τύπος Α
Χώροι στάθμευσης για ΑμεΑ: -

Τύπος Β
Χώροι στάθμευσης για ΑμεΑ: -

Τύπος Γ
Χώροι στάθμευσης για ΑμεΑ: √

Τύπος Δ
Χώροι στάθμευσης για ΑμεΑ: √

Τύπος Ε
Χώροι στάθμευσης για ΑμεΑ: √

Κάθε νεόκτιστη βιβλιοθήκη πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα ζητήματα χωροθέτησης και πρόσβασης για τα ΑμεΑ εγγενώς, προκειμένου να αποφεύγει το κόστος μετασκευής των ήδη υπαρχόντων κτιρίων καθώς επίσης και την αναδρομική και χρονοβόρα εργασία στην οποία πρέπει να προβεί το προσωπικό. Κατά την ανέγερση νέων βιβλιοθηκών (οποιουδήποτε τύπου), η τεχνική υπηρεσία μαζί με τους μηχανικούς και τους αρχιτέκτονες πρέπει να εφαρμόζουν τις βασικές αρχές σχεδιασμού και κτιριακές προδιαγραφές της κάθε χώρας, μέσα στις οποίες πλέον υπάρχουν και οι κατάλληλες αναφορές για τα ΑμεΑ.


Διαμόρφωση των Εσωτερικών Χώρων της Βιβλιοθήκης

Η κατάλληλη διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων της βιβλιοθήκης ώστε να είναι προσβάσιμη και φιλική προς το χρήστη με αναπηρία καθορίζεται από το μέγεθος του κτιρίου της, τον προϋπολογισμό της για τα ΑμεΑ, το μέγεθος των συλλογών που στεγάζει και τον αριθμό των χρηστών της με αναπηρία.

Οι βιβλιοθήκες πρέπει με την είσοδο του χρήστη να παρέχουν ένα προσβάσιμο περιβάλλον ώστε να υπάρχει άνεση, ασφάλεια και να διευκολύνεται στο μέγιστο η εσωτερική κυκλοφορία των ΑμεΑ. Αυτό σημαίνει ότι ο χρήστης πρέπει να μπορεί να μεταβαίνει άνετα από τον ένα χώρο στον άλλο χωρίς να προσκρούει σε εμπόδια που τυχόν παρεμποδίζουν την κίνησή του (στενές ή βαριές πόρτες, εσωτερικές θύρες, σκαλιά, κ.ά.). Η ευκολότερη και ομαλότερη μετακίνηση των ΑμεΑ εντός της βιβλιοθήκης μπορεί να επιτευχθεί με την πρόβλεψη ράμπας, ανελκυστήρα, φωνητικής εκφώνησης των ορόφων στους ανελκυστήρες, σήμανσης braille, κουπαστές, κ.ο.κ.

Πίνακας XIV: Διευκολύνσεις στη μετακίνηση των ΑμεΑ

Τύπος Α
Ράμπες: -
Πρόβλεψη ανελκυστήρα: -
Φωνητική εκφώνηση των ορόφων στους ανελκυστήρες: -
Σήμανση braille στους ανελκυστήρες: -
Κουπαστές: -

Τύπος Β
Ράμπες: -
Πρόβλεψη ανελκυστήρα: -
Φωνητική εκφώνηση των ορόφων στους ανελκυστήρες: -
Σήμανση braille στους ανελκυστήρες: -
Κουπαστές: √

Τύπος Γ
Ράμπες: √
Πρόβλεψη ανελκυστήρα: -
Φωνητική εκφώνηση των ορόφων στους ανελκυστήρες: √
Σήμανση braille στους ανελκυστήρες: √
Κουπαστές: √

Τύπος Δ
Ράμπες: √
Πρόβλεψη ανελκυστήρα: √
Φωνητική εκφώνηση των ορόφων στους ανελκυστήρες: √
Σήμανση braille στους ανελκυστήρες: √
Κουπαστές: √

Τύπος Ε
Ράμπες: √
Πρόβλεψη ανελκυστήρα: √
Φωνητική εκφώνηση των ορόφων στους ανελκυστήρες: √
Σήμανση braille στους ανελκυστήρες: √
Κουπαστές: √

Για τα κτίρια των βιβλιοθηκών τύπου Δ και Ε (τα οποία εκτείνονται σε περισσότερους από έναν ορόφους) είναι υποχρεωτικό, ακόμη και αν κατά την ανέγερση των κτιρίων τους δεν είχε προβλεφθεί η κατασκευή ανελκυστήρα, να εντάξουν στο χώρο τους ένα τέτοιο. Ωστόσο όταν οι βιβλιοθήκες τύπου Γ διαθέτουν ήδη ανελκυστήρα, τότε αυτός πρέπει να διαθέτει φωνητική εκφώνηση των ορόφων και σήμανση braille.

Από τον παραπάνω πίνακα (Πίνακας XIV), διαπιστώνει εύκολα κανείς πως οι βιβλιοθήκες τύπου Δ και Ε που εκτείνονται σε περισσότερα από ένα επίπεδα ή ορόφους, πρέπει να διαθέτουν πολλαπλά σημεία πρόσβασης για τα ΑμεΑ (ράμπες δίπλα στα σκαλιά, ανελκυστήρες με φωνητική εκφώνηση ορόφων και σήμανση braille, κουπαστές, κ.ά.). Πέρα από τη μετακίνηση, οι βιβλιοθήκες πρέπει με οποιοδήποτε πιθανό τρόπο να διευκολύνουν την πλοήγηση και τον προσανατολισμό του χρήστη με αναπηρία. Αυτό επιτυγχάνεται με την τοποθέτηση των παρακάτω εργαλείων σε εμφανή σημεία:

• Έντυπο χάρτη βιβλιοθήκης στην είσοδό της
• Ανάγλυφη κάτοψη της βιβλιοθήκης
• Απτικό χάρτη του κτιρίου
• Εικονογραφημένες πληροφορίες και οδηγίες (φωτογραφίες της βιβλιοθήκης και του προσωπικού)

Η ύπαρξη των παραπάνω εργαλείων (πλην των εικονογραφημένων πληροφοριών) συσχετίζεται με τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία, τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης για τα ΑμεΑ και το μέγεθος του κτιρίου της. Παραδείγματος χάρη, βιβλιοθήκες που στεγάζονται σε μικρούς χώρους, όπου ο χρήστης έχει εύκολα υπό τον οπτικό του έλεγχο όλο το χώρο, δεν υποχρεούνται να διαθέτουν χάρτες ή κατόψεις του χώρου διότι κάτι τέτοιο θα ήταν άχρηστο. Αν πρόκειται για άτομα με αναπηρία όρασης σε μικρούς χώρους βιβλιοθηκών, τότε το προσωπικό είναι υποχρεωμένο να ξεναγεί και να καθοδηγεί τους χρήστες. Μόνο οι βιβλιοθήκες τύπου Δ και Ε, που σε επίπεδο κτιριακού χώρου, εκτείνονται σε περισσότερους του ενός ορόφου ή τμήματα και συνεπώς ο χρήστης με την αναπηρία δυσκολεύεται να προσανατολιστεί ή να εξοικειωθεί με το χώρο τους, πρέπει να διαθέτουν έντυπο χάρτη της βιβλιοθήκης (Πίνακας XV). Αξίζει να σημειωθεί εδώ πως οι ομοσπονδίες και οι ενώσεις ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες όρασης κάθε χώρας είναι υποχρεωμένες να προμηθεύουν τις δημόσιες και ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες με ανάγλυφες κατόψεις ή μακέτες δωρεάν ή με συμβολικό κόστος, όταν φυσικά αυτές το ζητήσουν.

Παρόλα αυτά η ανάγλυφη κάτοψη και ο απτικός χάρτης της βιβλιοθήκης αποτελούν εργαλεία τα οποία πολλές φορές ούτε οι ειδικές βιβλιοθήκες για ΑμεΑ δεν φροντίζουν να παρέχουν.

Στη συνέχεια, η σήμανση πρέπει να υποστηρίζει την αποτελεσματική και αποδοτική κίνηση των χρηστών, να τους εξοικειώνει με το χώρο και να ελαχιστοποιεί τα σχετικά πληροφοριακά ερωτήματα και αιτήματα προσανατολισμού τους. Αναλυτικότερα, αυτό μπορεί να περιλαμβάνει:

• Ειδική σήμανση εσωτερικού χώρου (πού βρίσκονται οι ΥΤ, ο εξοπλισμός, τα σημεία όπου μπορεί να απευθυνθεί κανείς για βοήθεια, κ.ά.). Η σήμανση αυτή συνήθως είναι σε μεγαλογράμματη γραφή.
• Ειδική σήμανση εξωτερικού χώρου
• Μεγαλογράμματη γραφή στις ράχες των βιβλίων

Η σωστή σήμανση επίσης πρέπει να πληροί τις παρακάτω προδιαγραφές:

• Σωστό μέγεθος, τύπο και χρώμα γραμμάτων
• Γραμματοσειρά με υψηλή αναγνωσιμότητα και διακριτικό σχεδιασμό
• Συνδυασμό χρωμάτων στα σημεία κριτικής σημασίας για τη μέγιστη δυνατή αντίθεση

Η παροχή ειδικής σήμανσης (είτε εσωτερικού είτε εξωτερικού χώρου) ως ελάχιστη προδιαγραφή για τα ΑμεΑ έχει να κάνει με τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία (π.χ. ένας μικρός αριθμός χρηστών με αναπηρία δεν δικαιολογεί την υιοθέτηση αυτού του μέτρου), τον προϋπολογισμό και το μέγεθος του κτιρίου της βιβλιοθήκης. Διαπιστώνει κανείς πως μόνο οι βιβλιοθήκες τύπου Δ και Ε πρέπει να παρέχουν ειδική σήμανση και των 2 χώρων διότι κατά πρώτον πρόκειται για μεγάλες βιβλιοθήκες σε επίπεδο χώρου όπου ο χρήστης χρειάζεται κατευθυντήριες οδηγίες και κατά δεύτερον σημειώνουν τη μεγαλύτερη προσέλευση ΑμεΑ.

Σημειωτέο πως η βιβλιοθήκη τύπου Ε πρέπει να παρέχει μεγαλογράμματη γραφή στις ράχες των βιβλίων μόνο της συλλογής εναλλακτικής μορφής που διαθέτει και που προορίζεται για τα ΑμεΑ και όχι των υπολοίπων βιβλίων συμβατικής μορφής. Γι’ αυτό άλλωστε είναι ο μοναδικός τύπος βιβλιοθήκης που πρέπει να παρέχει κάτι τέτοιο διότι ακριβώς είναι η μόνη κατηγορία βιβλιοθήκης που διαθέτει συλλογή εναλλακτικής μορφής για ΑμεΑ.

Στις βιβλιοθήκες που υποχρεούνται να διαθέτουν ειδικά συστήματα σήμανσης, το προσωπικό πρέπει να αξιολογεί το σύστημα σήμανσης επαναλαμβάνοντας σενάρια κίνησης για να διαπιστώνει σε πραγματική βάση τις ελλείψεις, τις παραβλέψεις και τα λάθη του συστήματος. Στην περίπτωση αλλαγών στους χώρους, στη λειτουργία ή στον κανονισμό της βιβλιοθήκης, το σύστημα σήμανσης πρέπει να ανανεώνεται για να αποφεύγεται οποιοσδήποτε κίνδυνος μη παρακολούθησής ή κατάρρευσής του.

Όσον αφορά τον τρόπο παραγωγής της σήμανσης, αυτός συσχετίζεται με το μέγεθος του κτιρίου στο οποίο θα εφαρμοστεί η σήμανση και τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης. Οι βιβλιοθήκες τύπου Γ πρέπει να αναλαμβάνουν την παραγωγή της σήμανσής τους μόνες με τη βοήθεια του εκτυπωτή τους. Οι βιβλιοθήκες τύπου Δ και Ε πρέπει είτε να αναλαμβάνουν τη σήμανση μόνες τους είτε να απευθύνονται σε εξωτερικούς φορείς ή ειδικά τυπογραφεία, διότι η μεγάλη προσέλευση χρηστών με αναπηρία και οι μεγάλοι και πολλαπλοί χώροι αυτών των βιβλιοθηκών απαιτούν ακριβή και επαγγελματική σήμανση.

Στη συνέχεια, οι βιβλιοθήκες πρέπει να βοηθούν το χρήστη να κινείται άνετα και αποτελεσματικά μέσα στο χώρο τους με ποικίλους τρόπους (π.χ. χρήση επιδαπέδιας καθοδηγητικής ταινίας, μη ολισθηρά δάπεδα). Ο χώρος πρέπει να είναι έτσι διαμορφωμένος ώστε να παρέχει τη δυνατότητα πανοραμικού ελέγχου όλων των συσκευών και εργαλείων και να προσανατολίζεται εύκολα ο χρήστης. Η διάταξη της επίπλωσης πρέπει να είναι αραιή, έτσι ώστε ο χρήστης με την αναπηρία να ελίσσεται και να μετακινείται εύκολα. Οι διάδρομοι μεταξύ των ραφιών και γύρω από τα βιβλιοστάσια της βιβλιοθήκης πρέπει να είναι τόσο μεγάλοι έτσι ώστε να χωρούν μαζί το βιβλιοθηκονόμο και το χρήστη στο αναπηρικό αμαξίδιο και ελεύθεροι, χωρίς εμπόδια. Επίσης, το προσωπικό πρέπει να αποφεύγει οτιδήποτε μπορεί να προκαλέσει αλλεργίες μέσα στον εσωτερικό χώρο της βιβλιοθήκης (π.χ. φυτά).

Η πρόβλεψη εργονομικού εξοπλισμού για τα ΑμεΑ εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης και όχι από τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία διότι ο εργονομικός εξοπλισμός είναι χρήσιμος και ωφέλιμος όχι μόνο για τα ΑμεΑ αλλά και για όλους τους αρτιμελείς.

Η επίπλωση και ο εξοπλισμός της βιβλιοθήκης πρέπει να είναι εργονομικός για να αποφεύγονται τραυματισμοί, πόνοι και σωματική ταλαιπωρία των ΑμεΑ. Αναλυτικότερα, ο εξοπλισμός και τα έπιπλα της βιβλιοθήκης πρέπει να διαθέτουν:

• Εργονομικά χαρακτηριστικά
• Καλές διαστάσεις
• Ποιότητα υλικού κατασκευής και ανθεκτικότητα
• Ελαστικότητα
• Προσαρμόσιμο ύψος
• Άνεση
• Ευκολία συντήρησης
• Ευελιξία
• Υποστήριξη ισότητας στην πρόσβαση
• Συμβατότητα με τον υπάρχοντα εξοπλισμό
• Ασφάλεια και σταθερότητα

Ο εργονομικός εξοπλισμός δεν αποτελεί ελάχιστη υποχρέωση των βιβλιοθηκών τύπου Α και Β διότι πολλές φορές π.χ. εργονομικά τραπέζια που το ύψος τους μεταβάλλεται με ηλεκτρικό κινητήρα, είναι δαπανηρά για τον προϋπολογισμό αυτών των βιβλιοθηκών.

Εκτός από τα παραπάνω, σωστές διαστάσεις και ύψος πρέπει να έχει και το γραφείο εξυπηρέτησης των χρηστών ώστε η επικοινωνία βιβλιοθηκονόμου και χρήστη με την αναπηρία να διεξάγεται φυσικά και ανεμπόδιστα. Παρόλο που η πρόβλεψη ενός προσβάσιμου γραφείου εξυπηρέτησης είναι ανέξοδη, ωστόσο οι βιβλιοθήκες τύπου Α δεν είναι υποχρεωμένες να παρέχουν τέτοιο καθώς ως επί το πλείστον δεν διαθέτουν βιβλιοθηκονόμο αλλά και η παρουσία των ΑμεΑ σε αυτές είναι σχεδόν μηδενική.

Επιπλέον, τα βιβλία, οι σταθμοί εργασίας και τα λοιπά εργαλεία της βιβλιοθήκης (από το φαξ μέχρι τον δελτιοκατάλογο) πρέπει να βρίσκονται εντός της περιοχής και του ύψους που φτάνει ο χρήστης με αναπηρία.

Ως προς τα ράφια, η ιδανικότερη αρχή είναι οι βιβλιοθήκες να αποφεύγουν τα πολύ χαμηλά ή ψηλά ράφια στα οποία δεν μπορεί να σκύψει ή να φτάσει ο χρήστης με την αναπηρία. Αυτό όμως βρίσκεται σε αλληλεξάρτηση με τις κτιριακές προδιαγραφές της βιβλιοθήκης και τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία. Μια βιβλιοθήκη που δεν διαθέτει χρήστες με αναπηρία, δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να διαταράξει τη διάταξη του χώρου της ή να προχωρήσει σε μετακινήσεις των συλλογών της, διότι κάτι τέτοιο θα της προκαλούσε μόνο προβλήματα χώρου και αποθήκευσης. Καμία βιβλιοθήκη δεν υποχρεούται να προβεί σε τέτοια μέτρα (π.χ. αλλαγής ραφιών) διότι οι βιβλιοθηκονόμοι είναι υποχρεωμένοι να φθάνουν στα ράφια τα βιβλία που θέλουν τα ΑμεΑ και να τους τα αφήνουν πάνω στα τραπέζια ανάγνωσης, που είναι διαθέσιμα σε ποικίλα ύψη για να καλύπτουν τις ανάγκες όλων. Μια εναλλακτική λύση για τις βιβλιοθήκες που διαθέτουν συλλογές εναλλακτικής μορφής (π.χ. βιβλιοθήκες τύπου Ε) είναι να τοποθετούν το υλικό το οποίο έχει αυξημένη χρήση από άτομα που κινούνται με αναπηρικό αμαξίδιο στο δεύτερο ως τρίτο ράφι του συστήματος.

Επίσης, για την καλύτερη ορατότητα του χρήστη μέσα στο χώρο της βιβλιοθήκης αλλά και του προσωπικού, τα ράφια ιδανικά πρέπει να είναι τοποθετημένα στην περίμετρο της βιβλιοθήκης (ώστε να ξέρει ο βιβλιοθηκονόμος ανά πάσα στιγμή που βρίσκονται οι χρήστες με αναπηρία). Ωστόσο κανένας τύπος βιβλιοθήκης δεν υποχρεούται να προβεί σε αυτό το μέτρο διότι κάτι τέτοιο δεν εξασφαλίζει ή δεν συνεπάγεται και την καλύτερη εξυπηρέτηση των ΑμεΑ. Αντίθετα, θα προκαλούσε επιπλέον τεράστια προβλήματα αποθήκευσης, διάταξης χώρου και στέγασης των συλλογών.

Για τις περιπτώσεις επειγόντων περιστατικών (φωτιά, πλημμύρα, θεομηνίες), οι βιβλιοθήκες πρέπει να διαθέτουν τηλέφωνα και χερούλια για το άνοιγμα των παραθύρων σε χαμηλά ή προσβάσιμα ύψη. Ωστόσο η πρόβλεψη αυτή καθορίζεται από το μέγεθος του κτιρίου της βιβλιοθήκης και τον προϋπολογισμό της. Οι βιβλιοθήκες τύπου Α και Β δεν υποχρεούνται να παρέχουν τέτοιες ενδείξεις διότι ο χώρος τους είναι τέτοιος που ο βιβλιοθηκονόμος έχει τη γενική εποπτεία του χώρου και μπορεί άμεσα να εντοπίσει πού βρίσκονται οι χρήστες με αναπηρία και να τους ειδοποιήσει ή να τους βοηθήσει. Στις βιβλιοθήκες όμως τύπου Γ, Δ και Ε, όπου μπορεί το προσωπικό να ξεχαστεί και να μην έχει συνεχώς την προσοχή του στραμμένη σε αυτούς τους χρήστες ή οι χρήστες να βρίσκονται στο δεύτερο όροφο της βιβλιοθήκης, είναι υποχρεωτικό να υπάρχουν οπτικοακουστικές ενδείξεις σε περιπτώσεις επειγόντων περιστατικών. Οποιαδήποτε προσέγγιση και αν υιοθετούν οι βιβλιοθήκες, το προσωπικό πρέπει να εστιάζει την προσοχή του πρωταρχικά στους τυφλόκωφους χρήστες, οι οποίοι διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο, διότι δεν μπορούν να αντιληφθούν τον κίνδυνο ούτε οπτικά ούτε ακουστικά και επομένως εξαρτώνται ολοκληρωτικά από την παρέμβαση του προσωπικού.

Ως προς το φωτισμό, αυτός πρέπει να είναι καλός σε όλους τους τύπους των βιβλιοθηκών για όλους τους χρήστες ανεξαρτήτως αναπηρίας. Πέρα από το ελάχιστο, από εκεί και πέρα οι βιβλιοθήκες μπορούν να ενισχύσουν το φωτισμό στα τραπέζια ανάγνωσης όταν τους το ζητούν τα ΑμεΑ. Επίσης, σε όλες τις κατηγορίες βιβλιοθηκών, το προσωπικό πρέπει να φροντίζει για τη σωστή θέση της οθόνης των υπολογιστών, την ακτινοβολία της οθόνης και τη φωταύγειά τους.

Τέλος, μια υποχρεωτική προδιαγραφή για όλους τους τύπους βιβλιοθηκών ως προς τη διαμόρφωση των εσωτερικών τους χώρων είναι πως πρέπει να διαθέτουν τουαλέτα για τα ΑμεΑ με χειρολαβή, η οποία να είναι αρκετά ευρύχωρη ώστε να χωρά το αναπηρικό αμαξίδιο.

Εν κατακλείδι, όσον αφορά τη διαμόρφωση του εσωτερικού χώρου της βιβλιοθήκης, το προσωπικό πρέπει να αποφεύγει να προβαίνει σε οποιεσδήποτε αλλαγές. Αν ωστόσο αυτές οι αλλαγές είναι αναπόφευκτες, τότε ο βιβλιοθηκονόμος πρέπει να προετοιμάζει καιρό πριν τα ΑμεΑ για αυτές και να αλλάζει όλο το σχετικό, ενημερωτικό υλικό (π.χ. χάρτες της βιβλιοθήκης) που έχει μοιράσει στα ΑμεΑ.


Ενημερωτικό Υλικό της Βιβλιοθήκης

Μια προσβάσιμη βιβλιοθήκη ιδανικά πρέπει να παρέχει τα φυλλάδιά της (πολιτική, κανονισμό, ενημερωτικά φυλλάδια, παρουσιάσεις δραστηριοτήτων, κτλ) σε όσο το δυνατόν περισσότερες εναλλακτικές μορφές για τα ΑμεΑ:

• Braille για τα άτομα με αναπηρία όρασης
• Μεγαλογράμματη γραφή για τα άτομα με μερική όραση
• Ήχο για τα άτομα με μαθησιακές δυσκολίες και γενικότερα τους εντυπο‐ανάπηρους

Ωστόσο, η υλοποίηση αυτού του μέτρου εξαρτάται από τον αριθμό των χρηστών με αναπηρία, ο οποίος θα δικαιολογήσει την παροχή του ενημερωτικού υλικού σε προσβάσιμες μορφές αλλά και από τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης, ο οποίος αποδεικνύεται πιο ισχυρός παράγοντας έναντι του πρώτου. Αναλυτικότερα η παροχή του παραπάνω υλικού δεν αποτελεί ελάχιστη υποχρέωση για κανένα τύπο βιβλιοθήκης διότι:

• Το κόστος παραγωγής του είναι ιδιαίτερα υψηλό.
• Τα φυλλάδια αυτά αλλάζουν τουλάχιστον μια φορά το χρόνο και έτσι το κόστος είναι συνεχιζόμενο.
• Τα ποσοστά χρήσης τους στις γενικές βιβλιοθήκες είναι εξαιρετικά χαμηλά.

Σε γενικές γραμμές, είναι πολύ πιο σημαντικό μια προσβάσιμη βιβλιοθήκη να παρέχει τις συλλογές της ή τον κατάλογό της σε εναλλακτική μορφή και σε πολύ μικρότερο βαθμό τα ενημερωτικά της φυλλάδια. Αν όμως μια βιβλιοθήκη υπερνικήσει τα παραπάνω οικονομικά εμπόδια, τότε η πρώτη και ευκολότερη μορφή φυλλαδίων την οποία πρέπει να παρέχει είναι αυτή της μεγαλογράμματης γραφής διότι μπορεί να την παράγει μόνη της (με τη βοήθεια ενός σαρωτή, ενός OCR λογισμικού, ενός επεξεργαστή κειμένου και ενός καλού εκτυπωτή) χωρίς όμως να αποτελεί υποχρέωσή της.

Ενώ λοιπόν καμία βιβλιοθήκη δεν είναι υποχρεωμένη να παρέχει το ενημερωτικό της υλικό σε εναλλακτική μορφή, οι βιβλιοθήκες όλων των τύπων (πλην του τύπου Α), είναι υποχρεωμένες κατά την παραγωγή του ενημερωτικού τους υλικού στην κανονική έντυπη μορφή, να ακολουθούν τις παρακάτω οδηγίες προκειμένου να πετυχαίνουν την υψηλότερη δυνατή αναγνωσιμότητα:

• Κατάργηση υπογραμμισμένου κειμένου για να μη μπερδεύει τους χρήστες με μερική όραση
• Κατάργηση κεφαλοποιημένων λέξεων διότι τα ΑμεΑ δυσκολεύονται να διακρίνουν την αρχή και το τέλος τους
• Κατάργηση πλάγιου και έντονου στυλ γραμματοσειράς
• Απλό και σαφές λεξιλόγιο
• Σωστό χρώμα μελανιού, χαρτί και διάστημα μεταξύ γραμμάτων και σειρών
• Προσβάσιμες γραμματοσειρές (μη καλλιγραφικές)

Οι βιβλιοθήκες τύπου Α δεν διαθέτουν καν ενημερωτικό υλικό (κανονισμός, φυλλάδια, κτλ), επομένως δεν χρειάζεται να προβούν σε καμία τροποποίηση του.

Μια εναλλακτική λύση για τις βιβλιοθήκες που δεν παρέχουν το ενημερωτικό τους υλικό σε προσβάσιμες μορφές είναι να παρέχουν ενημερωτικές λίστες όπου μεταξύ των υπολοίπων χρηστών που τους ενημερώνουν για τρέχουσες δραστηριότητες, ανακοινώσεις, κτλ, πρέπει να συμπεριλαμβάνουν και τους χρήστες με αναπηρία, όταν αυτοί τους αποκαλύψουν την αναπηρία τους και το επιθυμούν. Στις λίστες αυτές πρέπει να περιλαμβάνουν και τους γονείς ή τα βοηθητικά πρόσωπα των ΑμεΑ, που τους διαβάζουν ή τα συνοδεύουν στη βιβλιοθήκη.


Πολιτική της Βιβλιοθήκης

Κατόπιν της άρσης οποιωνδήποτε φυσικών ή αρχιτεκτονικών εμποδίων, το πρώτο εργαλείο το οποίο πρέπει να διαθέτει κάθε προσβάσιμη βιβλιοθήκη είναι πολιτική, η οποία να διασφαλίζει και να επιβεβαιώνει ότι οι πόροι της και οι υπηρεσίες της καλύπτουν τις ανάγκες των ΑμεΑ. Η πολιτική αυτή πρέπει συνεκτικά να ορίζει και να περιγράφει τις κατηγορίες των ΑμεΑ τις οποίες εξυπηρετεί, τις υπηρεσίες τις οποίες τους παρέχει, τις συλλογές εναλλακτικής μορφής και τις ΥΤ με τις οποίες τα υποστηρίζει. Στο πλαίσιό της επίσης πρέπει να αναφέρονται πληροφορίες για το προσωπικό (αν υπάρχει βιβλιοθηκονόμος γνώστης της νοηματικής, κτλ), το ωράριό της (περιλαμβάνοντας τα ευέλικτα ωράρια για την καλύτερη εξυπηρέτηση των ΑμεΑ) και για τη συμπεριφορά των ΑμεΑ στο χώρο της βιβλιοθήκης. Η πολιτική εγγυάται την ισότιμη πρόσβαση των ΑμεΑ συνολικά μέσα από τους πόρους, τις υπηρεσίες και τον εξοπλισμό της βιβλιοθήκης και ουσιαστικά αντικατοπτρίζει τη δέσμευση της βιβλιοθήκης για την ενσωμάτωση των ΑμεΑ στον τρόπο λειτουργίας της.

Επιπλέον, η βιβλιοθήκη πρέπει να διαθέτει χαρτί παραπόνων αλλά και μέσω ερωτηματολογίων και συνεντεύξεων να συγκεντρώνει οποιαδήποτε στοιχεία θα τη βοηθήσουν στη βελτίωση των υπηρεσιών της (προβλήματα, παράπονα για την προσβασιμότητα, υποδείξεις για τη σύνθεση των σταθμών εργασίας, κ.ά.).