Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download

Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Εικοστό τρίτο μέρος (Κεφάλαιο έκτο: Ελληνική Πραγματικότητα).

6. Ελληνική Πραγματικότητα

Στο κεφάλαιο μελετάται και καταγράφεται η ελληνική πραγματικότητα, όπου οι υπηρεσίες βιβλιοθηκών για ΑμεΑ βρίσκονται σε μια πρώιμη φάση ανάπτυξης, η οποία έχει αρχίσει να διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια. Αναλυτικότερα, παρουσιάζονται οι πρωτοβουλίες φορέων και βιβλιοθηκών προκειμένου να παρέχουν ισότιμες υπηρεσίες στους χρήστες με αναπηρία, οι ελλείψεις που παρουσιάζει ο βιβλιοθηκονομικός χώρος ως προς την εξυπηρέτηση των ΑμεΑ, τα αποτελέσματα ερευνών αλλά και τα σημάδια βελτίωσης που έχουν αρχίσει να διαφαίνονται τα τελευταία δέκα χρόνια.

6. Ελληνική Πραγματικότητα

Παρατηρώντας εξελικτικά την ελληνική βιβλιοθηκονομική βιβλιογραφία συνάγεται το συμπέρασμα ότι οι υπηρεσίες βιβλιοθηκών για ΑμεΑ βρίσκονται σε μια πρώιμη φάση ανάπτυξης, η οποία έχει αρχίσει να διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια. Στην Ελλάδα με τον πληθυσμό των 11.000.000 κατοίκων, υπάρχουν 900.000 άτομα με διάφορες αναπηρίες, δηλαδή το 1/12 του πληθυσμού. Μεταξύ του 1.000.000 Ελλήνων περίπου με αναπηρία, υπάρχουν κατά προσέγγιση 4.000 παραπληγικοί νέοι και 30.000 αυτιστικά παιδιά ενώ πολλοί άλλοι ζουν σε καθεστώς απομόνωσης, έγκλειστοι σε ιδρύματα, κ.ο.κ. Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα το θέμα των ΑμεΑ τίθεται πιο συχνά προς συζήτηση, προβληματισμό, ενημέρωση και ευαισθητοποίηση. Από θέμα που αντιμετωπιζόταν με προκατάληψη και αμηχανία, μετατράπηκε σταδιακά σε κοινωνικό ζήτημα που μας αφορά όλους.

Στο σημείο αυτό αξίζει να διευκρινιστεί πως σε καμία περίπτωση στην ενότητα αυτή δεν επιχειρείται σύγκριση των υπηρεσιών βιβλιοθηκών για ΑμεΑ στην Ελλάδα με τις αντίστοιχες ξένων χωρών γιατί κάτι τέτοιο θα ήταν δίχως νόημα διότι π.χ. οι Σκανδιναβικές χώρες παρουσιάζουν δραστηριότητα χρόνων στο χώρο αυτό. Αντίθετα, το ελληνικό σύστημα πληροφόρησης λόγω βασικών αιτιών (οργανωτικών, λειτουργικών, συγκρότησης, στελέχωσης) και άλλων αδυναμιών (π.χ. η πλήρης αυτοματοποίηση λειτουργιών, η ανάπτυξη συνεργασίας και πρακτικών κοινής εκμετάλλευσης πόρων απουσιάζουν σχεδόν ολοκληρωτικά) έχει αρχίσει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των ΑμεΑ μόνο τα τελευταία χρόνια. Σίγουρα η ομάδα των ελληνικών ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών φαίνεται ως η ευνοϊκότερα τοποθετημένη για να αναλάβει δράσεις για τα ΑμεΑ και παρουσιάζει μια γενικά καλύτερη εικόνα συγκριτικά με τις υπόλοιπες κατηγορίες.

Ωστόσο, λόγω αυτής της χρόνιας καθυστέρησης και υπανάπτυξης που χαρακτηρίζει το ελληνικό σύστημα πληροφόρησης, μέχρι στιγμής οι βιβλιοθήκες στο μεγαλύτερο ποσοστό τους έχουν ολιγωρήσει για τους χρήστες με αναπηρία. Οι λύσεις που προσφέρουν οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορικής και Επικοινωνιών) όχι μόνο αγνοούνται από τις ελληνικές βιβλιοθήκες αλλά δεν είναι και διαθέσιμες στην ελληνική αγορά καθότι δεν υπάρχει ενδιαφέρον και ζήτηση στο ελληνικό εμπόριο. Επιπλέον, δεν υποστηρίζουν την ελληνική γλώσσα, είναι πολύ ακριβές και δεν υπάρχει έγκαιρη και έγκυρη πληροφόρηση στο κοινό για αυτές. Συνεκδοχικά, τις περισσότερες φορές είναι διαθέσιμες μόνο ως αποτέλεσμα ερευνητικών ή αναπτυξιακών προσπαθειών και έτσι οι βιβλιοθήκες δεν ενημερώνονται ποτέ για αυτές.

Αισίως τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί μερική βελτίωση σε ορισμένα ιδρύματα της Ελλάδας και σε θέματα ερευνητικής και τεχνολογικής ανάπτυξης σε υποστηρικτικές τεχνολογίες πληροφορικής για ΑμεΑ μέσω νέων προσεγγίσεων αλλά και μέσω διεθνών σχετικών τυποποιήσεων και σημαντικών τεχνολογικών πρωτοβουλιών. Τα θέματα αυτά όμως δεν παύουν να αγνοούνται από την παρεχόμενη προπτυχιακή και μεταπτυχιακή εκπαίδευση των βιβλιοθηκονόμων αλλά και των στελεχών και μηχανικών πληροφορικής‐τηλεπικοινωνιών με αποτέλεσμα οι αντίστοιχες υπηρεσίες ή προϊόντα να μην φθάνουν ποτέ στο χρήστη με αναπηρία.

Οι ελλείψεις των ελληνικών βιβλιοθηκών στους τομείς εξυπηρέτησης των μειονεκτούντων ατόμων είναι πολλαπλές και σημαντικές. Σύμφωνα με τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο των Τυφλών το 1957 στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής υπάρχουν βιβλιοθήκες για τυφλούς με τόσα βιβλία και υλικό, όσα οι βιβλιοθήκες της Ελλάδος δεν έχουν για τους βλέποντες (Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τυφλών, 1957).

Το 2001 σε ημερίδα, η συντονίστρια του έργου ACCELERATE (ACCEss to the modern Library sERvices for the blind and pArtially sighTed people) από την Ελλαδική εταιρεία Polyplano Euroconsultants έκανε λόγο για παντελή ανυπαρξία υποδομής και πρόνοιας για τους τυφλούς χρήστες σε όλες τις δημόσιες και ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στο ευρύτερο πολεοδομικό συγκρότημα της Θεσσαλονίκης. Καμία από τις 32 δημοτικές βιβλιοθήκες αυτού του συγκροτήματος δεν παρείχε κάποιο είδος πρόσβασης στις υπηρεσίες για τυφλούς ή μερικώς βλέποντες δημότες. Συγκεκριμένα ενώ 20 από αυτές διέθεταν ηλεκτρονικούς καταλόγους, καμία δεν παρείχε on‐line πρόσβαση στον κατάλογό της. Η ανεπάρκεια υπηρεσιών προς τα ΑμεΑ συνήθως αιτιολογείται με αναφορά στον ασήμαντο αριθμό των ατόμων αυτών που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες τους. Το αποτέλεσμα είναι οι χρήστες να στρέφονται μόνο στις ειδικές για ΑμεΑ βιβλιοθήκες για να βρουν κάποια μορφή αναγνωστικού υλικού. Το υλικό όμως που διαθέτουν συνήθως αυτές οι βιβλιοθήκες είναι περιορισμένο και η ποιότητα των ηχογραφήσεων και της ομιλίας είναι πολλές φορές απαράδεκτη.

Ένα πρωταρχικό και μείζον πρόβλημα που αντιμετωπίζουν πολλές βιβλιοθήκες είναι ο εντοπισμός αυτών των μελών της κοινότητας. Παραδείγματος χάρη, στις ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες, οι οποίες είναι οι πιο ενεργές ως προς την εξυπηρέτηση των ΑμεΑ έναντι άλλων τύπων βιβλιοθηκών, είναι δύσκολο να υπολογιστεί ο αριθμός των χρηστών με αναπηρία διότι το εκπαιδευτικό σύστημα και ιδιαίτερα η τριτοβάθμια εκπαίδευση σπάνια παρέχει εναλλακτικά σημεία πρόσβασης και υπηρεσιών για ΑμεΑ (Γαρουφάλλου et al., 2000). Επιπλέον, δεν υπάρχουν πανεπιστημιακά βιβλία γραμμένα για τυφλούς. Μόνο την τελευταία πενταετία άρχισαν να δημιουργούνται ειδικές συμβουλευτικές υπηρεσίες στα Πανεπιστήμια και στα ΤΕΙ που να ασχολούνται με τα ιδιαίτερα προβλήματα των ΑμεΑ. Συνήθως οι ΦμεΑ εγγράφονται στο πανεπιστήμιο με τη διαδικασία των “Ειδικών Κριτηρίων” μέσω των οποίων επιβεβαιώνεται ο βαθμός αναπηρίας τους και στη συνέχεια λαμβάνουν τη σχετική φροντίδα από το Πανεπιστήμιο. Στη συνέχεια, η Υπηρεσία Φοιτητικής Μέριμνας και σε συνεννόηση με το τμήμα στέλνει τα ονόματα στη βιβλιοθήκη και γίνονται οι σχετικές ρυθμίσεις και διευκολύνσεις. Ωστόσο, στα ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα υπάρχουν μεμονωμένες προσπάθειες ενσωμάτωσης της υποστηρικτικής τεχνολογίας για τους χρήστες ΑμεΑ. Επίσης λίγοι από αυτούς τους σταθμούς εργασίας ενσωματώνουν το σύνολο των υποστηρικτικών τεχνολογιών και κυρίως δεν είναι εγκατεστημένοι στο χώρο μιας βιβλιοθήκης ή ειδικά προσαρμοσμένοι στις υπηρεσίες πληροφόρησης που αυτή παρέχει.

Το 1995 στο πλαίσιο του κοινοτικού προγράμματος HORIZON “Αυτόνομη Διαβίωση Τυφλών” ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τυφλών ανέλαβε την εξειδίκευση μιας ομάδας βιβλιοθηκονόμων για την οργάνωση και λειτουργία βιβλιοθηκών braille και ομιλούντων βιβλίων. Στόχος της εκπαίδευσης ήταν να τονισθεί η αναγκαιότητα ύπαρξης και αναβάθμισης των βιβλιοθηκών αυτών για την αποτελεσματικότερη κάλυψη των αναγκών των ατόμων με αναπηρία όρασης. Η εκπαίδευση διήρκεσε σχεδόν 9 μήνες, η περαιτέρω όμως ολοκλήρωση της κοινωνικής της προσφοράς δεν ευοδώθηκε.

Στη συνέχεια, στις 2 Δεκεμβρίου του 2003 πραγματοποιήθηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών η ημερίδα “Πανεπιστήμιο για όλους: όροι και προϋποθέσεις πλήρους ένταξης των ΦμεΑ στην ακαδημαϊκή ζωή”. Το Α’ Στρογγυλό Τραπέζι της ημερίδας με θέμα “Η Ελληνική Εμπειρία για τα Άτομα με Αναπηρίες στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση” έφερε στην επιφάνεια τις τρομερές ελλείψεις που παρουσιάζουν τα ΑΕΙ/ΤΕΙ της χώρας. Οι πολύ λίγες προσπάθειες έχουν αποσπασματικό χαρακτήρα και αποτελούν μεμονωμένο έργο ορισμένων Πανεπιστημίων. Ένα από βασικά πορίσματα της ημερίδας αυτής ήταν ότι δεν υπάρχουν ειδικές βιβλιοθήκες και υλικό για τυφλούς και Κωφούς στον ελληνικό χώρο όπως π.χ. συγγράμματα σε γραφή braille, κασέτες και απτικό υλικό. Η διάθεση συγγραμμάτων σε άτομα με τύφλωση είναι μια πολύ προβληματική διαδικασία που δείχνει να ξεκινά από τη μικρότερη βαθμίδα εκπαίδευσης, το δημοτικό, όπου τα βιβλία σε σύστημα braille καθυστερούν να εκτυπωθούν και φτάνει μέχρι και την πανεπιστημιακή.

Δημοσίευμα εφημερίδας αναφέρει ότι δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα ο ισχυρισμός ότι οι δανειστικές βιβλιοθήκες για τυφλούς πολίτες στην Ελλάδα σε κάποιο βαθμό λειτουργούν “εν κρυπτώ” και πως το όλο πρόβλημα παραπέμπει σε συνθήκες “κρυφού σχολειού”. Ελάχιστοι βιβλιοθηκονόμοι γνωρίζουν την ύπαρξη και λειτουργία ειδικών βιβλιοθηκών στο πλαίσιο ενώσεων ή φορέων για ΑμεΑ. Επίσης, οι βιβλιοθήκες αυτές σπάνια στελεχώνονται από επαγγελματίες βιβλιοθηκονόμους ή ζητούν τις γνώσεις των τελευταίων προκειμένου να αναπτύξουν σωστές βιβλιοθήκες σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα και εργαλεία. Παραδείγματος χάρη τυχαία μέσω επικοινωνίας μεταξύ του ερευνητή και της Πανελλήνιας Ένωσης Τυφλών (ΠΕΤ) (με e‐mail που εστάλη στις 04/01/08) έγινε γνωστό πως η ΠΕΤ προσπαθεί να δημιουργήσει μια νέα και εκσυγχρονισμένη ψηφιακή βιβλιοθήκη φωνητικών βιβλίων. Για το σκοπό αυτό η ΠΕΤ έχει προχωρήσει στην αγορά σύγχρονου και τεχνολογικά προηγμένου εξοπλισμού με στόχο τη δημιουργία νέων ακουστικών βιβλίων με σύγχρονες μορφές ηχογράφησης και αναπαραγωγής (DAISY, MP3, κτλ). Παρόλα αυτά τέτοιες προσπάθειες δεν φτάνουν ποτέ ούτε γνωστοποιούνται στη βιβλιοθηκονομική κοινότητα ώστε να προσφέρει τις γνώσεις της στο χώρο αυτό ενώ σίγουρα οι φορείς για ΑμεΑ θα ήθελαν τη συμβολή τους. Έτσι λαμβάνουν χώρα ενέργειες και προσπάθειες για την ανάπτυξη βιβλιοθηκών για ΑμεΑ εν αγνοία των βιβλιοθηκονόμων και συνεχίζεται η εν κρυπτώ λειτουργία τους και το καθεστώς απομόνωσής τους. Κατόπιν επικοινωνίας (μέσω e‐mail στις 02/04/07) με την Beatrice Christensen Skold, αναπληρώτρια πρόεδρο του Τμήματος της IFLA για Τυφλούς, το Τμήμα αυτό συναντήθηκε με τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών της Ελλάδος το 2000. Στο πλαίσιο της συνάντησης αυτής η IFLA προσπάθησε να πείσει τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο να μην διαλέξει μια αυτοσχέδια μορφή ψηφιακού ομιλούντος βιβλίου αλλά να υιοθετήσει το DAISY, το οποίο έχει υιοθετήσει και ο υπόλοιπος κόσμος.

Κατόπιν επικοινωνίας με τη ΜΟΠΑΒ και γενικότερα με τη Κεντρική Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων τον Ιούνιο του 2004, διαπιστώθηκε πως δεν έχουν ασχοληθεί με τη συλλογή τέτοιων δεδομένων αλλά ούτε και υπάρχει σχετική βιβλιογραφία στη βιβλιοθήκη τους. Στην ιστοσελίδα της Βιβλιοθήκης και Κέντρου Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων μπορεί κανείς να βρει πληροφορίες για τις υπηρεσίες για ΑμεΑ. Συγκεκριμένα το κτίριο της βιβλιοθήκης διαθέτει ειδικές ράμπες και υποδομές που εξασφαλίζουν τη χρήση της στα άτομα με κινητικές αναπηρίες. Επιπλέον, διαθέτει ειδική συλλογή βιβλίων σε γραφή braille καθώς και ειδικό εξοπλισμό και λογισμικό ανάγνωσης και πρόσβασης στο Διαδίκτυο για τους τυφλούς και μερικώς βλέποντες χρήστες.

To 2007 κατόπιν τηλεφωνικής επικοινωνίας το ΕΚΕΒΙ ανέφερε πως μελλοντικά σκέφτονται να δημιουργήσουν λέσχες ανάγνωσης για τυφλούς αλλά μέχρι τώρα δεν έχει υλοποιηθεί κάτι. Δυστυχώς, ενώ στο εξωτερικό υπάρχουν κάποιοι οργανισμοί, π.χ. ο Blind Citizens Australia, που διεξάγουν έρευνες για τις υπηρεσίες βιβλιοθηκών και τις εμπειρίες των χρηστών με αναπηρία, στην Ελλάδα δεν υπάρχουν ανάλογοι και γι’ αυτό συναντάται ανεπάρκεια βιβλιογραφίας και πληροφοριών επί του θέματος.

Επίσης, οι δημόσιες βιβλιοθήκες δεν διαθέτουν τμήμα βιβλίων γραφής braille και μόνο ελάχιστοι χώροι ή ιδρύματα εκτυπώνουν κάποια βιβλία κυρίως για σχολική χρήση, τα οποία πάλι δεν καλύπτουν απόλυτα τις ανάγκες των τυφλών μαθητών. Στο παρελθόν το Υπουργείο Παιδείας είχε υποσχεθεί νομοθετική διευθέτηση του συστήματος, εκτύπωση ελληνικών και ξενόγλωσσων βιβλίων, επιχορήγηση του Οίκου Τυφλών για χρηματοδότηση τμήματος επεξεργασίας, γραφής και διόρθωσης κειμένων στη γραφή braille. Επίσης, είχε υποσχεθεί τη δημιουργία τμήματος εκτύπωσης και αναπαραγωγής αντιγράφων, χορήγηση όλων των δυνατοτήτων και υλικού εξοπλισμού, τμήμα ομιλούντων βιβλίων και αναπαραγωγής και διαχείρισης βιβλιοθήκης, εργαστήριο λογισμικού, τμήμα επεξεργασίας εικόνων, κατασκευής χαρτών, μακετών και εποπτικού υλικού αλλά τίποτα από αυτά δεν υλοποιήθηκε (Μαρκοπούλου, 2005).

Από έρευνα που έγινε σε 10 ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες διαπιστώθηκε πως σε καμία δεν παρέχεται η υπηρεσία δανεισμού σε χρήστες με αναπηρία. Οι περισσότερες από αυτές έχουν φροντίσει για την υλικοτεχνική υποδομή με την προϋπόθεση ότι ο χρήστης θα επισκεφτεί τη βιβλιοθήκη αλλά δεν έχουν προνοήσει για το τι γίνεται στην περίπτωση όσων αδυνατούν να έρθουν στο φυσικό χώρο αυτής. Οπτικοακουστικό υλικό για τους χρήστες με αναπηρία υπάρχει στις περισσότερες βιβλιοθήκες, σε ικανοποιητικό βαθμό αλλά δεν χρησιμοποιείται (Τσαλκιτζή, 2000).

Οι δικτυακοί τόποι (ΔΤ) βιβλιοθηκών των ΑΕΙ είναι σαφώς πιο σωστά δομημένοι, με μεγαλύτερο αριθμό παρεχόμενων υπηρεσιών και με μεγαλύτερο όγκο πληροφοριών προς το χρήστη από αυτούς των ΤΕΙ. Αυτή η ποιοτική διαφορά αλλά και η διαφορά στον όγκο των πληροφοριών ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι οι βιβλιοθήκες των ΑΕΙ, πρώτες, εδώ και αρκετά χρόνια επένδυσαν στην ανάπτυξη των ΔΤ τους, ενώ τα ΤΕΙ ξεκίνησαν αυτή τη διαδικασία με καθυστέρηση. Επίσης, περισσότερα λάθη εντοπίστηκαν στους ΔΤ των βιβλιοθηκών των ΤΕΙ. Βέβαια συμπεραίνεται πως δεν υπάρχει οδηγός για τον σχεδιασμό προσβάσιμων ΔΤ για τις ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες. Παρόλο που η βιβλιογραφική έρευνα ανέδειξε έναν ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό οδηγιών για την αξιολόγηση ιστοσελίδων, αυτοί αφορούσαν στην αξιολόγηση ιστοσελίδων γενικά και όχι ιστοσελίδων βιβλιοθηκών (Γαρουφάλλου & Κολοβού, 2006).

Ωστόσο, είναι απαραίτητο η ελληνική βιβλιοθηκονομική κοινότητα να κατανοήσει την έννοια της προσβασιμότητας όχι μόνο στο επίπεδο που αφορά τους ΔΤ αλλά πάνω από όλα σε ζητήματα πρωταρχικής σημασίας, όπως η αλλαγή νοοτροπίας γύρω από τέτοιου είδους ευαίσθητα θέματα, η ένταξη σχετικών θεμάτων σε επίπεδο πολιτικής, υλικοτεχνικής υποδομής, προσανατολισμού προτεραιοτήτων, κλπ. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες με λιγότερο από 6 χρόνια κατά μέσο όρο παρουσίας στο Διαδίκτυο, έχουν καταφέρει να έχουν μια καλή και οργανωμένη παρουσία των υπηρεσιών τους, παρ’όλα τα εν δυνάμει προβλήματα που αντιμετωπίζουν.

Επίσης ύστερα από έρευνα που έγινε τον Ιούνιο του 2003 σε 11 ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες (7 Α.Ε.Ι. και 4 Τ.Ε.Ι.) προκύπτει ότι αρκετές από αυτές έχουν φροντίσει για την υλικοτεχνική υποδομή τους ή προγραμματίζουν την προμήθεια ειδικού τεχνικού εξοπλισμού (Γρηγοριάδου et al., 2003).

Ωστόσο τα πορίσματα αυτά έρχονται σε αντίθεση με επόμενες έρευνες οι οποίες αποδεικνύουν την ανεπάρκεια εξοπλισμού και υλικού στις περισσότερες ελληνικές βιβλιοθήκες.

Είναι πολύ λίγες οι βιβλιοθήκες στην Ελλάδα, που έχουν προβλέψει και παρέχουν υπηρεσίες στα ΑμεΑ γενικότερα και στα άτομα με αναπηρία όρασης ειδικότερα. Το μεγαλύτερο ποσοστό των ειδικών βιβλιοθηκών έχει επαναπαυτεί στην παροχή παραδοσιακών υπηρεσιών, χωρίς να συμπεριλαμβάνουν στην κοινότητά τους τα ΑμεΑ. Πολλοί διευθυντές θεώρησαν ότι το είδος και μόνο της βιβλιοθήκης αποκλείει τη χρήση της από ΑμεΑ, ισχυριζόμενοι πως “μα είμαστε μια ειδική βιβλιοθήκη, δεν έχουμε τέτοιους χρήστες” (Μαγκλάση & Σιάτρη, 2006). Άλλος ένας πολύ σημαντικός παράγοντας που προέβαλαν οι ιθύνοντες είναι η παντελής έλλειψη μέριμνας από την πολιτεία, όπως για παράδειγμα η θεσμοθέτηση υποχρεωτικής πρόσκτησης υλικού εναλλακτικής μορφής από όλους τους κρατικούς φορείς και οργανισμούς. Το 74,2% των ελληνικών ειδικών βιβλιοθηκών υπέδειξαν ως κυριότερο παράγοντα την έλλειψη ανάγκης, εφόσον δεν υπάρχουν αρκετοί χρήστες τέτοιου είδους και συνεπώς δεν αποτελεί θέμα προτεραιότητας για τη βιβλιοθήκη. Είναι πολύ λίγες οι ειδικές βιβλιοθήκες στην Ελλάδα, που έχουν προβλέψει και παρέχουν υπηρεσίες στα ΑμεΑ.

Επίσης, στο πλαίσιο άλλης έρευνας η οποία διεξήχθη τον Σεπτέμβριο του 2004 με την αποστολή ερωτηματολογίων σε 48 ελληνικές βιβλιοθήκες (από τις οποίες απάντησαν οι 27), διαπιστώθηκε πως δεν μεριμνούν για τις ανάγκες των χρηστών με αναπηρία (Κουλικούρδη, 2005). Οι βιβλιοθήκες οι οποίες συμμετείχαν ήταν ακαδημαϊκές, ειδικές, δημόσιες, μια σχολική και η εθνική βιβλιοθήκη της Ελλάδος.

Σύμφωνα με τα πορίσματα της έρευνας αυτής, η πλειονότητα των ελληνικών βιβλιοθηκών (σε ποσοστό 63.64%) θεωρεί ότι ο ρυθμός χρήσης τους από ΑμεΑ δεν έχει αυξηθεί αλλά έχει παραμείνει σταθερός, γεγονός που δικαιολογεί γιατί δεν προβαίνουν σε πρόβλεψη υπηρεσιών για τις ομάδες αυτές. Θεωρώντας το προσωπικό των βιβλιοθηκών ότι οι χρήστες με αναπηρία είναι ελάχιστοι, δεν προβαίνει στην υιοθέτηση γραπτής πολιτικής που να περιγράφει τις ειδικές υπηρεσίες για αυτούς. Μόνο το 10.63% των βιβλιοθηκών έχει προβεί σε αυτή την κίνηση και σε ανάλυση των αναγκών τους. Η ευρύτερα προβλεπόμενη και χρησιμοποιούμενη προδιαγραφή των ελληνικών βιβλιοθηκών αναδείχθηκε το ασανσέρ (14 βιβλιοθήκες παρέχουν αυτή την υπηρεσία) και ακολουθούν οι ράμπες υιοθετημένες από 11 βιβλιοθήκες. Στη συνέχεια, οι προδιαγραφές περιορίζονται σε πρόσβαση σε σταθμούς εργασίας (6 βιβλιοθήκες παρέχουν τέτοιες), διευκόλυνση στα σημεία εισόδου, ειδική σήμανση και άλλες προδιαγραφές ενώ ενυπάρχει και το ποσοστό εκείνο (3 βιβλιοθήκες) που δεν πληροί καμία από τις προαναφερθείσες υπηρεσίες.

Διαπιστώθηκε επίσης πως οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες υπερέχουν αξιοσημείωτα έναντι των λοιπών βιβλιοθηκών στην καθιέρωση προδιαγραφών και στην πρόβλεψη ειδικών υπηρεσιών. Οι περισσότερες από τις εξεταζόμενες βιβλιοθήκες (13 στον αριθμό) παρέχουν βοήθεια στη φωτοτύπηση ενώ δέχονται επίσης τηλεφωνικές αιτήσεις ΑμεΑ. Σημαντική βοήθεια προσφέρουν οι βιβλιοθήκες (6 στο σύνολο) παρέχοντας ειδικό υλικό σε κατάλληλη μορφή σύμφωνα με τις ανάγκες των ΑμεΑ ενώ θα ήταν πολύ χρήσιμο να υιοθετηθούν οι ειδικές ξεναγήσεις προσανατολισμού (κάτι που παρέχεται ήδη από 5 βιβλιοθήκες) διότι κάνουν τους χρήστες να αισθάνονται ευπρόσδεκτοι. Λοιπές ειδικές υπηρεσίες που προσφέρονται σε μικρότερο βαθμό είναι η μεταφορά τεκμηρίων σε ειδικά μέσα, η τροποποίηση των κανόνων δανεισμού και τέλος οι μεταφράσεις braille, κάτι που υλοποιείται από μία μόνο βιβλιοθήκη.

Οι πηγές χρηματοδότησης των ειδικών αυτών υπηρεσιών και του απαραίτητου εξοπλισμού προέρχονται ως επί το πλείστον από τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης (αυτό συναντήθηκε σε 9 βιβλιοθήκες) ενώ άλλες 6 δήλωσαν πως η χρηματοδότηση προέρχεται από άλλη πηγή. Σημειωτέο πως σε καμία βιβλιοθήκη ανάλογες προσπάθειες δεν χρηματοδοτούνται από το κατάλληλο γραφείο του ιδρύματος για ΦμεΑ ή δωρεές.

Σε προσπάθεια μελέτης για το ποιοι on‐line κατάλογοι είναι εξοπλισμένοι με υποστηρικτικές τεχνολογίες (π.χ. με συνθέτη φωνής), καταγράφηκε ποιο λογισμικό OPAC χρησιμοποιείται από τις βιβλιοθήκες. Η πλειονότητα αυτών (7 βιβλιοθήκες) έχει το Advance, ακολουθεί το Horizon, μετά το ΑΒΕΚΤ, έπειτα ο ΠΤΟΜΕΛΑΙΟΣ ενώ 3 βιβλιοθήκες δήλωσαν πως χρησιμοποιούν κάποιο άλλο. Ο on‐line κατάλογος των μισών βιβλιοθηκών προσφέρει μεγέθυνση κειμένου ενώ σε μικρότερο ποσοστό (20%) υποστηρίζονται από συνθέτη φωνής. Δεν απουσιάζει βέβαια και το ποσοστό εκείνο (10%) που ο on‐line κατάλογός τους δεν παρέχει κανέναν εξοπλισμό.

Οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες διακρίνονται επίσης έναντι των λοιπών κατηγοριών βιβλιοθηκών και σε μια άλλη κατηγορία, τον ειδικό εξοπλισμό που διαθέτουν. Ο συνηθέστερος και περισσότερο χρησιμοποιούμενος εξοπλισμός αναδεικνύεται να είναι οι σαρωτές (15 βιβλιοθήκες δήλωσαν πως διαθέτουν τέτοιους), ακολουθούν οι αναγνώστες οθόνης, οι συσκευές μεγέθυνσης οθόνης, οι εκτυπωτές braille, οι συνθέτες λόγου και στο τέλος βρίσκονται τα ομιλούντα βιβλία (με 1 μόνο βιβλιοθήκη να διαθέτει τέτοια), οι εγγραφές κασετών και οι ηχογραφήσεις για τυφλούς.

Μεταβαίνοντας στην επιμόρφωση του προσωπικού των βιβλιοθηκών, διαπιστώνεται λυπηρώς πως μόνο 3 βιβλιοθήκες διαθέτουν εξειδικευμένο προσωπικό ενώ οι λοιπές 18 όχι. Το 22.73% έχει αποδεχτεί ή αποδέχεται επιμόρφωση μέσω σεμιναρίων ενώ το 77.27% δεν λαμβάνει καμία τέτοια επιμόρφωση. Αναλυτικότερα, μόνο το 4.55% των βιβλιοθηκών διαθέτει άτομο που να γνωρίζει τη νοηματική γλώσσα σε αντίθεση με το 95.45%.

Στην ερώτηση αν οι βιβλιοθήκες μπορούν να διευκολύνουν την πρόσβαση των ΑμεΑ σε υλικό μέσω διαδανεισμού, καταδεικνύεται πως το 9.52% παρέχει αυτή την υπηρεσία ενώ το υπόλοιπο 90.48% όχι. Αποθαρρυντικό επίσης παρουσιάζεται το ποσοστό των Ελλήνων εθελοντών καθότι μόνο το 19.05% είναι πρόθυμο να βοηθήσει στην παραγωγή βιβλίων (π.χ. στη σάρωσή τους).

Στη συνέχεια τέθηκε στις ελληνικές βιβλιοθήκες το ερώτημα αν έχουν πρόσβαση σε τέσσερα ξενόγλωσσα βασικά περιοδικά αναπηριών αλλά οι 19 βιβλιοθήκες εκ των 22 απάντησαν αρνητικά και μόνο μία απάντησε πως έχει πρόσβαση σε κάποιο άλλο περιοδικό. Στη συνέχεια, ερωτήθηκαν αν λαμβάνουν κάποιον κατάλογο σχετικό με αναπηρίες αλλά η απάντηση ήταν αρνητική από όλες τις βιβλιοθήκες.

Ως προς τη φιλοξενία ΥΤ, αποδείχτηκε πως μόνο το 18.18% των ελληνικών βιβλιοθηκών διαθέτει ειδικούς χώρους για να τις φιλοξενήσουν (χώρους στους οποίους τα ΑμεΑ θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν κασέτες, αναγνώστες οθόνης, κ.ά.) ενώ το υπόλοιπο 81.82% δεν διαθέτει καν τέτοιους χώρους.

Τέλος, ως προς την προσβασιμότητα και το παγκόσμιο σχεδιασμό, διαπιστώθηκε πως μόνο το 18.18% των σελίδων των βιβλιοθηκών ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις προσβασιμότητας, όπως οι οδηγίες W3C ή η έγκριση του Bobby.

Στη συνέχεια, η Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος είναι φυσικά προσβάσιμη σε χρήστες με αναπηρία παρέχοντάς τους ράμπες, ασανσέρ και προσβάσιμους σταθμούς εργασίας. Ωστόσο, δεν διαθέτει υλικό εναλλακτικής μορφής ούτε υποστηρικτικές τεχνολογίες. Ο ρυθμός χρήσης της από ΑμεΑ τα τελευταία 5 χρόνια δεν έχει αυξηθεί ούτε έχουν σημειωθεί παράπονα εξυπηρέτησής τους. Το προσωπικό δεν είναι εκπαιδευμένο στην εξυπηρέτηση ΑμεΑ αλλά υπάρχει η πρόθεση και διάθεση σχεδιασμού προσβάσιμων υπηρεσιών μελλοντικά.

Η Βιβλιοθήκη του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου δεν διαθέτει τα μέσα για την εξυπηρέτηση ΑμεΑ μιας και είναι αυστηρά εξειδικευμένη και χρησιμοποιείται αποκλειστικά από τους αρχαιολόγους του μουσείου και του Υπουργείου Πολιτισμού. Στη συνέχεια, η Βιβλιοθήκη του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς είναι φυσικά προσβάσιμη σε ΑμεΑ με ράμπες και προσβάσιμο σταθμό εργασίας. Δεν διαθέτει υλικό εναλλακτικής μορφής ή υποστηρικτικές τεχνολογίες. Το προσωπικό είναι εκπαιδευμένο στην εξυπηρέτηση ΑμεΑ και θεωρεί τα αυτιστικά άτομα την πιο δύσκολη ομάδα χρηστών προς εξυπηρέτηση. Η Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, αν και δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη η σύστασή της, στο παρόν στάδιο είναι προσβάσιμη σε ΑμεΑ παρέχοντας ασανσέρ και ο χώρος είναι φιλικός για άτομα με κινητικές αναπηρίες.

Αξίζει όμως να αναφερθεί ότι κάποιες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες έχουν εντάξει στο πλαίσιο του ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ (Επιχειρησιακού Προγράμματος Εκπαίδευσης & Αρχικής Επαγγελματικής Κατάρτισης) τη δημιουργία υποδομών για άτομα με αναπηρία όρασης και οργανώθηκαν σχετικά σεμινάρια από βιβλιοθήκες (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Κύπρου, Πάτρας και ΤΕΙ Σερρών, ΕΚΠΑ), κ.ά. Επίσης, αναπτύχθηκε αρθρογραφία και παρουσιάστηκαν σχετικά θέματα σε ημερίδες και συνέδρια (Γαρουφάλλου et al., 2000; Γρηγοριάδου et al., 2003; Δενδρινός, 2003; Τσάκωνας & Παπαθεοδώρου, 2004; Μαγκλάση & Σιάτρη, 2006).

Στην Ελλάδα βρίσκονται σε εξέλιξη προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ιδιαιτέρως της ΚτΠ με τα οποία οι βιβλιοθήκες προμηθεύονται ειδικό μηχανολογικό εξοπλισμό για ΑμεΑ. Επίσης, το ΥΠ.ΕΣ.ΔΔ.Α (Υπουργείο Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης) ανέθεσε στην ΚτΠ Α.Ε. την υλοποίηση του έργου “Προμήθεια υπολογιστικού και ειδικού εξοπλισμού για ΑμεΑ σε δημοτικές βιβλιοθήκες”. Το έργο αυτό αποτελεί επέκταση του έργου “Δημιουργία Δημοσίων Κέντρων Πληροφόρησης σε 29 Δημοτικές Βιβλιοθήκες” με προϋπολογισμό περίπου 900 χιλιάδες ευρώ ώστε να γίνει ευχερέστερη η χρήση των βιβλιοθηκών από τα άτομα αυτά. Απώτερος στόχος είναι οι δημοτικές βιβλιοθήκες να διαμορφωθούν σε ένα περιβάλλον φιλικό προς τα άτομα με κινητική αναπηρία ή αναπηρία όρασης, να γίνουν σημείο πρόσβασης σε πηγές γνώσης και ενημέρωσης και να καταπολεμηθούν με τον τρόπο αυτό φαινόμενα περιθωριοποίησης και αποκλεισμού τους από την κοινωνία. Ο εξοπλισμός αυτός περιλαμβάνει σταθμούς εργασίας, εκτυπωτή laser, σαρωτή A4, UPS, ακουστικά, ρυθμιζόμενο τραπέζι, βραχίονα στήριξης, μεγάλο πληκτρολόγιο, πλέγμα, ποντίκι μοχλό, ποντίκι μπίλια, σύστημα ενσωμάτωσης διακοπτών, διακόπτες πίεσης, οθόνη braille, εκτυπωτή braille, καμπίνα μείωσης θορύβου, λογισμικό ανάγνωσης και μεγέθυνσης οθόνης, λογισμικό σύνθεσης φωνής και συσκευή μεγέθυνσης οθόνης CCTV (Closed‐Circuit Television).

Αναλυτικότερα, η βιβλιοθήκη του Δήμου Νίκαιας διαθέτει τρεις σταθμούς εργασίας για ΑμεΑ με δωρεάν πρόσβαση στο Διαδίκτυο. Στη συλλογή της βιβλιοθήκης του Δήμου Ηρακλείου Αττικής υπάρχουν 12 τίτλοι περιοδικών και 25 τίτλοι βιβλίων σε braille. Η βιβλιοθήκη του Πνευματικού Κέντρου Δήμου Νέας Φιλαδέλφειας διευκολύνει την πρόσβαση των ΑμεΑ και η Δημοτική βιβλιοθήκη Ορεστιάδας διαθέτει τρεις υπολογιστές κατάλληλα εξοπλισμένους για την εξυπηρέτηση των ΑμεΑ. Επίσης, στη Δημοτική βιβλιοθήκη Δραπετσώνας (νομού Αττικής) στεγάζεται Δημόσιο Κέντρο Πληροφόρησης που παρέχει δωρεάν πρόσβαση στο Διαδίκτυο και για τα ΑμεΑ, όπως το ίδιο ισχύει και για την Παπαστράτειο Δημοτική βιβλιοθήκη Αγρινίου.

Επίσης, στο πλαίσιο της ημερίδας “Η υψηλή τεχνολογία στην υπηρεσία του πολίτη με προβλήματα όρασης‐ ο ρόλος των ΜΜΕ” που πραγματοποιήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2005 αναφέρθηκε πως δημιουργείται “Δανειστική Βιβλιοθήκη & Αναγνωστήριο” ψηφιακού ακουστικού περιεχομένου στην οποία άτομα με περιορισμένη όραση θα έχουν πρόσβαση σε έντυπα ή ηλεκτρονικά βιβλία, επαγγελματικού και λογοτεχνικού ενδιαφέροντος σε ακουστική ψηφιακή μορφή.

Τον Δεκέμβριο του 2007 η Δημοτική Βιβλιοθήκη του Δήμου Πατρών εξοπλίστηκε με ειδικούς σταθμούς εργασίας, που περιλαμβάνουν δυο συστήματα ηλεκτρονικών υπολογιστών και απευθύνονται σε χρήστες με αναπηρίες κίνησης και όρασης. Το ένα σύστημα Η/Υ για τα άτομα με κινητικές αναπηρίες περιλαμβάνει ένα ειδικό τσιπ που λειτουργεί σαν το ποντίκι του υπολογιστή, όπου με ένα απλό νεύμα ή κούνημα του κεφαλιού μπορεί ο χρήστης να δώσει εντολή στο μηχάνημα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και ο εξοπλισμός για τους χρήστες με αναπηρία όρασης, ο οποίος περιλαμβάνει εκτυπωτή braille ενώ προσφέρει και τη δυνατότητα οι χρήστες να ακούν το κείμενο ή τις εντολές. Ακόμη, υπάρχει σαρωτής όπου τοποθετείται το βιβλίο και κατόπιν ο χρήστης μπορεί να μετατρέψει το κείμενο σε πολύ μεγάλα, ευανάγνωστα γράμματα, για να μπορεί να το διαβάσει.

Επίσης, οι βιβλιοθήκες του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) εξοπλίζονται με ειδικούς σταθμούς εργασίας για την πρόσβαση των ΑμεΑ στις υπηρεσίες τους. Παράλληλα με την πρωτοβουλία αυτή παρέχεται πρόσβαση των ΑμεΑ στο Διαδίκτυο, εκπαιδεύεται το προσωπικό των βιβλιοθηκών στις τεχνολογίες πρόσβασης και παρέχεται συνεχής εξειδικευμένη τεχνική υποστήριξη. Το ΕΚΠΑ αναπτύσσει μια σειρά τέτοιων δράσεων όπου η πιο φιλόδοξη είναι το πρόγραμμα “Μετατροπής Ακαδημαϊκών Συγγραμμάτων σε Προσβάσιμη Μορφή για Φοιτητές με Αναπηρίες”, που υλοποιείται στο Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών από τον επίκουρο καθηγητή κ.Κουρουπέτρογλου με τη χορηγία της εταιρείας TIM. Έχουν ήδη μετατραπεί σε ηλεκτρονική μορφή 5 βιβλία και αναμένονται άλλα 40 για φοιτητές με αναπηρίες όρασης. Την πρώτη φορά που δοκίμασαν πιλοτικά τη μετατροπή συγγραμμάτων ήταν πριν από 10 χρόνια, για τον πρώτο τυφλό φοιτητή που είχε περάσει στο τμήμα Φυσικής. Υπήρξε έντονος προβληματισμός για το αν έπρεπε να γίνει δεκτός αλλά τελικά εργάστηκαν εθελοντικά άλλοι φοιτητές προκειμένου να λάβει τα βιβλία που χρειαζόταν. Κάθε μετατροπή συγγράμματος κοστίζει σήμερα πάνω από 2.000 ευρώ και τουλάχιστον το 80% του κόστους αφορά το τεχνικό μέρος της μετατροπής. Αφού γίνει πάντως το σύγγραμμα, μπορεί να διατεθεί για τις ανάγκες άλλων φοιτητών σε όλη τη χώρα, μέσω του Ακαδημαϊκού Δικτύου Βιβλιοθηκών.

Συμβουλευόμενη τη Βιβλιοθήκη του Τμήματος Πληροφορικής του ΕΚΠΑ προκειμένου να προμηθευτεί τον κατάλληλο εξοπλισμό ΥΤ, η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Μακεδονίας συμμετείχε στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα ACCELERATE από το Φεβρουάριο του 2000 και αποτέλεσε το πρώτο σημαντικό βήμα για την εξασφάλιση της πρόσβασης των τυφλών και μερικώς βλεπόντων φοιτητών στις υπηρεσίες της βιβλιοθήκης του. Συντονιστής και φορέας υλοποίησης του έργου ήταν η Polyplano Euroconsultants και ανάδοχος φορέας το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Η διάρκειά του ήταν 18 μήνες και ο προϋπολογισμός του έφτασε τα 183.058€. Στο πρόγραμμα αυτό συμμετείχε επίσης η Κυπριακή βιβλιοθήκη και η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Κύπρου καθώς και άλλοι εταίροι. Οι στόχοι του έργου ήταν α) η πρόσβαση των τυφλών και των μειωμένης όρασης χρηστών στις υπηρεσίες των βιβλιοθηκών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και Κύπρου με την αγορά και εγκατάσταση σταθμών εργασίας και β) η παραγωγή δυο εκπαιδευτικών πακέτων για την κατάρτιση των βιβλιοθηκονόμων και των χρηστών.

Η δεύτερη σημαντική προσπάθεια που έλαβε χώρα στο πλαίσιο των ελληνικών ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών είναι αυτή της βιβλιοθήκης του ΤΕΙ Σερρών, το οποίο δημιούργησε ένα σύγχρονο εργαστήριο για ΑμεΑ. Το εργαστήριο αυτό παρέχει πρόσβαση στην ηλεκτρονική πληροφορία σε άτομα που αντιμετωπίζουν αναπηρίες όρασης, ακοής και κίνησης.

Στη συνέχεια, η δημιουργία Υπηρεσίας Πληροφόρησης για ΑμεΑ αποτέλεσε το βασικό αντικείμενο της δράσης 2.2 του έργου ΤΗΛΕΦΑΕΣΣΑ [Παροχή Ηλεκτρονικών Υπηρεσιών της Βιβλιοθήκης & Υπηρεσίας Πληροφόρησης (ΒΥΠ) του Πανεπιστημίου Πατρών στην Ακαδημαϊκή Κοινότητα]. Η ΒΥΠ στόχευσε στην ανάπτυξη και λειτουργία ενός κέντρου πληροφόρησης για ΑμεΑ, το οποίο θα αποτελέσει μια πρωτοποριακή πρωτοβουλία για τα ελληνικά δεδομένα στο μείζον θέμα της ισότιμης και ελεύθερης πρόσβασής τους στην εκπαίδευση και ενημέρωση.

Βασικές παράμετροι υλοποίησης της ενέργειας αυτής ήταν η δημιουργία δυο θέσεων εργασίας με όλο τον απαραίτητο γενικό και ειδικό περιφερειακό εξοπλισμό (εκτυπωτής braille, σαρωτής κειμένου, κάμερα και μικρόφωνο, λογισμικό σύνθεσης και απόδοσης ομιλίας που να υποστηρίζει και την ελληνική γλώσσα, ειδικό λογισμικό σύνθεσης πλοήγησης στο Διαδίκτυο με εργαλεία για ΑμεΑ, δυνατότητες μετατροπής ιστοσελίδων σε απλό κείμενο με δυνατότητα μεγέθυνσης των χαρακτήρων, ηχητική απόδοση του περιεχομένου, ηχητικές οδηγίες χρήσης, ηχητική χρήση των εντολών, λογισμικό οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων) και η πιλοτική ανάπτυξη συλλογής υλικού σε εναλλακτικές μορφές αναγνώσιμες και προσπελάσιμες από ΑμεΑ με έμφαση σε υλικό της ελληνικής γλώσσας. Πράγματι στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού, σχεδιάστηκαν και αναπτύχθηκαν 2 σταθμοί εργασίας για ΑμεΑ, εξοπλισμένοι με την κατάλληλη υλικοτεχνική υποδομή για χρήση από άτομα με αναπηρία όρασης και κινητική αναπηρία. Οι σταθμοί στεγάζονται στον 1ο όροφο της ΒΥΠ σε ειδικό χώρο και η βιβλιοθήκη διαθέτει περαιτέρω πληροφορίες στην ιστοσελίδα της και σε ειδικό ενημερωτικό φυλλάδιο.

Στη συνέχεια, η Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης, και συγκεκριμένα το παράρτημα της Βιβλιοθήκης Θετικών και Τεχνολογικών Επιστημών, το Σεπτέμβριο του 2003 εγκαινίασε τη λειτουργία υπηρεσίας εξυπηρέτησης ατόμων με αναπηρία όρασης και κινητική αναπηρία σε ειδικό χώρο στη μονάδα της βιβλιοθήκης στην Κνωσό, όπου έχει εγκατασταθεί η απαραίτητη υπολογιστική υποδομή. Σκοπός της υπηρεσίας αυτής είναι η παροχή ηλεκτρονικής πρόσβασης στις υπηρεσίες της βιβλιοθήκης και σε άλλα βοηθητικά εργαλεία που διευκολύνουν την καθημερινή εργασία των ΑμεΑ. Προς το παρόν δεν διαθέτουν στοιχεία χρήσης γιατί δεν έχουν εντοπίσει ακόμη μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας του Πανεπιστημίου Κρήτης με αναπηρία όρασης ή κινητική αναπηρία των άνω άκρων καθότι βρίσκονται ακόμη στη φάση οργάνωσης και πιλοτικής λειτουργίας.

“Ηλεκτρονικά μάτια” αποκτούν οι φοιτητές με αναπηρία όρασης που χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη της Παιδαγωγικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ο ειδικός αυτός εξοπλισμός για ΑμεΑ (ειδικός σαρωτής, σύνθεση φωνής, πινακίδες braille, κ.ά.) στοίχισε συνολικά 23.000 ευρώ. Η σχολή όμως έχει ανάγκη και από βοηθητικό προσωπικό καθώς μια μόνο βιβλιοθηκονόμος καλείται κάθε ημέρα να εξυπηρετήσει περίπου 300 άτομα.

Στη συνέχεια, το Πανεπιστήμιο Κύπρου άνοιξε τις πύλες του στους πρώτους φοιτητές στις 12 Σεπτεμβρίου του 1992. Ο πρώτος παραπληγικός φοιτητής που εισήχθη στο πανεπιστήμιο αναγκάστηκε να διακόψει τις σπουδές του μέσα σε λίγους μήνες και ένας από τους κύριους λόγους ήταν η παντελής έλλειψη πρόσβασης στη βιβλιοθήκη. Σήμερα όμως η βιβλιοθήκη αυτή έχει βελτιωθεί και έχει λάβει και διεθνείς διακρίσεις. Συγκεκριμένα, επιλέχτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος BEEP (Best e‐Europe Practices), ως περίπτωση καλύτερης πρακτικής χρήσης της τεχνολογίας της ΚτΠ και για την επέκταση των υπηρεσιών της σε τυφλούς και μερικώς βλέποντες χρήστες. Η βιβλιοθήκη αυτή, μέσω των σταθμών εργασίας της, δίνει τη δυνατότητα σε τυφλούς χρήστες να αξιοποιούν το ψηφιακό περιεχόμενο της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου χωρίς τη μεσολάβηση άλλων, να κάνουν τις αναζητήσεις τους στον κατάλογό της, να εντοπίζουν δημοσιεύματα σε βάσεις δεδομένων, να διαβάζουν επιστημονικά άρθρα όπως και οι βλέποντες, να έχουν πρόσβαση στο ηλεκτρονικό τους ταχυδρομείο, να διενεργούν αναζητήσεις στις ιστοσελίδες του Διαδικτύου, κ.ο.κ.

Η ψηφιακή βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Κύπρου διαθέτει ηλεκτρονικό κατάλογο με 45.000 βιβλία, προσβάσιμο από το Διαδίκτυο και αναγνώσιμο από τυφλούς, 50 βάσεις δεδομένων, συλλογές ηλεκτρονικών περιοδικών και δομημένα ευρετήρια χρήσιμων συνδέσμων (π.χ. εγκυκλοπαίδειες, λεξικά, κ.ο.κ.) επίσης αναγνώσιμα από τυφλούς ως επί το πλείστον.

Στη συνέχεια, στην Ευώνυμο Οικολογική βιβλιοθήκη το 2000 απασχολήθηκε μέσω προγράμματος του ΟΑΕΔ άτομο με αναπηρία όρασης το οποίο διαχειριζόταν το σύστημα και η εργασία που προσέφερε ήταν βιβλιοθηκονομική (συγκεκριμένα τεκμηρίωση άρθρων περιοδικών). Η Ευώνυμος παρέχει πλούσιο εξοπλισμό υποστηρικτικής τεχνολογίας και τη δυνατότητα πρόσβασης στις πηγές πληροφόρησης σε κάθε ενδιαφερόμενο, σεβόμενη αφενός το δικαίωμά του στην μάθηση και αφετέρου την όποια ιδιαιτερότητά του στην απόκτησή της. Όλο το προσωπικό της Ευωνύμου εκπαιδεύεται σταδιακά στη σχετική τεχνολογία καθώς και στον τρόπο εξυπηρέτησης των τυφλών αναγνωστών. Από το φθινόπωρο του 2001, η Ευώνυμος έχει καθορίσει ωράριο λειτουργίας για τα άτομα με αναπηρία όρασης και προσφέρει τη δυνατότητα ανάγνωσης όλων των βιβλίων και περιοδικών που βρίσκονται στο αρχείο της. Επίσης, το Σεπτέμβριο του 2001 εξασφαλίστηκαν τα χρήματα για την απόκτηση ειδικού εκτυπωτή για να τυπώνει οποιοδήποτε κείμενο στο ειδικό σύστημα γραφής braille.

Στη συνέχεια, κατόπιν επικοινωνίας με τη Μυριόβιβλο Βιβλιοθήκη (στις 14/09/04), το θέμα παροχής υπηρεσιών σε ΑμεΑ ήταν υπό μελέτη ενώ μελλοντικά θα εξεταστεί η δυνατότητα οι τυφλοί να ακούν τις σελίδες της βιβλιοθήκης τους στο Διαδίκτυο.

Η Βιβλιοθήκη του Κολεγίου Αθηνών συμμετείχε σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα eschoollib (Ιούνιος 03‐Μάρτιος 05) το οποίο αποσκοπούσε στη σχεδίαση και υλοποίηση ενός εκπαιδευτικού εργαλείου, το οποίο θα χρησιμεύσει στην αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών στο χώρο της εκπαίδευσης. Το eSchoolLib επεδίωξε να παρέχει πρόσβαση στο ψηφιακό εφήμερο υλικό της βιβλιοθήκης με στόχο την επίλυση προβλημάτων πρόσβασης για την υποστήριξη χρηστών με αναπηρία. Στόχος είναι το σύστημα να είναι προσπελάσιμο από κάθε μέλος της εκπαιδευτικής κοινότητας, υπερνικώντας τυχόν δυσκολίες όρασης και ακοής, ανάγνωσης και κατανόησης. Για το λόγο αυτό, το σύνολο των εργαλείων διεπαφής που αναπτύχθηκαν είναι συμβατό με τις διεθνείς οδηγίες πρόσβασης περιεχομένου του W3C.

Στη Βιβλιοθήκη του ΑΤΕΙΘ (Ανώτατου Τεχνολογικού Εκπαιδευτικού Ιδρύματος Θεσσαλονίκης) αναπτύσσονται υπηρεσίες υποστήριξης ΑΜΕΔ (ατόμων με ειδικές δεξιότητες), με στόχο την αποτελεσματικότερη πρόσβασή τους στο υλικό και τις υπηρεσίες της. Επιπλέον, οι δυο βιβλιοθηκονόμοι της βιβλιοθήκης έχουν καταρτιστεί στη νοηματική ενώ στη σελίδα της βιβλιοθήκης μπορεί κανείς να βρει χρήσιμα URLs για τα ΑμεΑ.

Στη Βιβλιοθήκη και Κέντρο Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας τα ΑμεΑ υποστηρίζονται από τη Βιβλιοθήκη εξατομικευμένα και όταν δεν ανήκουν στην ακαδημαϊκή κοινότητα του Πανεπιστημίου, απαλλάσσονται από την υποχρεωτική καταβολή συνδρομής που εφαρμόζεται για τα εξωτερικά μέλη. Κάθε ενδιαφερόμενο μέλος μπορεί να εξυπηρετείται εξατομικευμένα μετά από ραντεβού με εκπαιδευμένο προσωπικό. Από το Μάϊο του 2005 λειτουργεί στην αίθουσα 15 της Κεντρικής Βιβλιοθήκης σταθμός εργασίας για άτομα με αναπηρία όρασης, ο οποίος διαθέτει ειδικό λογισμικό για ανάγνωση οθόνης, αναγνώριση χαρακτήρων και μετατροπείς κειμένου σε γλώσσα braille. Επίσης, είναι εγκαταστημένη ανάγλυφη ηλεκτρονική πινακίδα braille για την αναπαράσταση σειρών της οθόνης. Τέλος, δίδεται η δυνατότητα εκτύπωσης σε γλώσσα braille.

Στη συνέχεια, το ΚΕΑΤ διαθέτει δανειστική βιβλιοθήκη και υπηρεσία ομιλούντων βιβλίων σε μορφή κασέτας και έκδοσης ομιλούντων περιοδικών στη διάθεση όλων των τυφλών της χώρας και της Κύπρου. Ιδρύθηκε το 1965 και είναι η πρώτη ομιλούσα βιβλιοθήκη για τυφλούς στην Ελλάδα. Σήμερα διαθέτει πάνω από 1.600 ηχογραφημένα βιβλία ενώ στη συλλογή αυτή προστίθενται και νέες ηχογραφήσεις. Μια σημαντική δραστηριότητα και καινοτομία της υπηρεσίας αυτής είναι η έκδοση και κυκλοφορία του πρώτου μηνιαίου ομιλούντος περιοδικού, το οποίο διανέμεται δωρεάν μέσω του ταχυδρομείου.

Επίσης, τον Δεκέμβριο του 2005 ολοκληρώθηκε στο ΚΕΑΤ η υλοποίηση του Ευρωπαϊκού Προγράμματος “Υποστήριξη οπτικά μειονεκτούντων ατόμων μέσω εφαρμογών ΤΠΕ στο ΚΕΑΤ” με συγχρηματοδότηση από το Γ´ Κοινοτικό πλαίσιο Στήριξης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας κατά 75% και εθνικούς πόρους κατά 25%. Το πρόγραμμα αυτό υλοποίησε την διαμόρφωση δικτύου 10 σταθμών εργασίας που χρησιμεύει ως αναγνωστήριο της Ψηφιακής Ακουστικής Βιβλιοθήκης, με στόχο την υποστήριξη και την πρόσβαση των τυφλών, κ.ά. σε έντυπες πληροφορίες (βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, κλπ) καθώς και στο περιεχόμενο του Παγκόσμιου Ιστού. Η Ψηφιακή Ακουστική Βιβλιοθήκη στο ΚΕΑΤ λειτουργεί εδώ και 3 χρόνια και χρηματοδοτήθηκε από το ΕΠ της ΚτΠ.

Η Δημοτική Βιβλιοθήκη Χαϊδαρίου αναπτύσσει και υλοποιεί προγράμματα προσέγγισης των ψυχικά ασθενών, που προέρχονται από τα δυο μεγαλύτερα ψυχιατρικά νοσοκομεία της χώρας, το Δρομοκαΐτειο και το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Δαφνίου. Αρκετά συχνά, ομάδες ασθενών επισκέπτονται τη βιβλιοθήκη με αποτέλεσμα τα άτομα αυτά να αισθάνονται πλέον οικεία με το περιβάλλον της. Η συνεργασία της βιβλιοθήκης με την αστική, μη κερδοσκοπική εταιρεία “Καλειδοσκόπιο” συντελεί στην προσέγγιση των ψυχικά ασθενών, γι’ αυτό προσπάθησε να εμπλουτίσει τη συλλογή της και με ειδικό οπτικοακουστικό υλικό. Το Καλειδοσκόπιο έχει δημιουργήσει “Βιντεοθήκη για Ειδικά Εκπαιδευτικά Θέματα” και “Αρχείο Κοινωνικής Ένταξης και Δικαιωμάτων Ευπαθών Ομάδων” στη Δημοτική βιβλιοθήκη Χαϊδαρίου. Επίσης, το 2000 τους παραχώρησε το πρώτο υλικό τους που σήμερα ανέρχεται στις 285 ταινίες και 114 παιδικά, ειδικά βιβλία. Επιπλέον, διατίθεται αρχείο CD, βιντεοταινιών και έντυπου υλικού που αφορά τη ψυχική ασθένεια, την αποασυλοποίηση και την κοινωνική ένταξη των αποκλεισμένων μέχρι πρότινος ομάδων πληθυσμού. Το υλικό αυτό δανείζονται κέντρα ψυχικής υγείας, ψυχιατρικά νοσοκομεία, ιδρύματα και σύλλογοι σε όλη τη χώρα. Κάθε χρόνο διοργανώνονται στο χώρο της βιβλιοθήκης εκθέσεις με έργα ψυχικά ασθενών και με αυτόν τον τρόπο οι τελευταίοι νιώθουν ότι μπορούν να συμμετέχουν ενεργά σε ένα φιλικό περιβάλλον που τους δίνει τη δυνατότητα να συνεχίσουν, χωρίς να φοβούνται τη μοναδικότητά τους.

Το ανακατασκευασμένο και πλήρως προσβάσιμο Δημόσιο Κέντρο Πληροφόρησης του Δήμου Χαϊδαρίου διαθέτει ειδικό εξοπλισμό με ηλεκτρονικούς υπολογιστές και περιφερειακά συστήματα προσαρμοσμένα στις ιδιαίτερες ανάγκες του ατόμου με αναπηρία. Άτομα με αναπηρία όρασης, ακοής ή κινητική αναπηρία με τη βοήθεια του ειδικού εξοπλισμού και υπό την καθοδήγηση του προσωπικού έχουν πλέον την ευκαιρία να εξοικειωθούν με τη χρήση του Η/Υ, των νέων τεχνολογιών και του Διαδικτύου.

Στη συνέχεια, η Δημοτική Βιβλιοθήκη Κορωπίου αναφέρει στην ιστοσελίδα της πως επιδιώκει να εξυπηρετεί τα παιδιά και τις ασθενείς ομάδες του πληθυσμού (ΑμεΑ, μειονότητες, κτλ).

Στην Αισχύλεια Βιβλιοθήκη του Δήμου Ελευσίνας λειτουργεί ειδική μονάδα συστημάτων για ΑμεΑ. Επίσης, η Βιβλιοθήκη Ανωμερίτη στον κανονισμό της αναφέρει πως παρέχει ισότιμα τις υπηρεσίες της στα ΑμεΑ και πως καταβάλλει προσπάθειες ώστε να επεκτείνει τις δραστηριότητές της προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες των ειδικών αυτών ομάδων που υστερούν λόγω ηλικίας, υγείας και αναπηρίας.

Διαπιστώνεται πως τα τελευταία χρόνια οι βιβλιοθήκες, και ιδιαίτερα οι ακαδημαϊκές, εκμεταλλευόμενες τις δυνατότητες που τους προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες, μπορούν πλέον να επεκτείνουν τις υπηρεσίες τους και σε ειδικές κατηγορίες χρηστών όπως τα ΑμεΑ. Το “άνοιγμα” των βιβλιοθηκών προς αυτή την κατηγορία χρηστών δεν είναι βέβαια κάτι που πετυχαίνεται εύκολα. Η μέχρι σήμερα “υστέρηση” των ελληνικών ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών στην εξυπηρέτηση των ΑμεΑ δεν οφείλεται στην έλλειψη ευαισθητοποίησης αλλά κυρίως στην άγνοια των σύγχρονων υποστηρικτικών τεχνολογιών (Γρηγοριάδου et al., 2003). Σε αντίθεση με τα ελληνικά δεδομένα, οι βιβλιοθήκες του εξωτερικού έχουν πραγματοποιήσει ουσιαστικά βήματα στην παροχή υπηρεσιών για όλες τις κατηγορίες των ΑμεΑ, γι’ αυτό και οι ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες πρέπει να έχουν ως πρότυπο και σημείο αναφοράς αυτές τις βιβλιοθήκες και τους οργανισμούς.