Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download

Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Εικοστό τέταρτο μέρος (Κεφάλαιο έβδομο: Υποστηρικτικές Τεχνολογίες).

7. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες (ΥΤ)

Για την παροχή ισότιμων υπηρεσιών στα ΑμεΑ, την επίλυση υπαρχόντων προβλημάτων και τη δημιουργία ψηφιακών βιβλιοθηκών, απαιτούνται οι υποστηρικτικές τεχνολογίες (assistive technologies). Για την αλληλεπίδρασή τους με έναν υπολογιστή, τα ΑμεΑ χρησιμοποιούν επιπρόσθετο, ειδικευμένο λογισμικό (software) ή υλικό (hardware) για να υπερπηδήσουν τους περιορισμούς που προκύπτουν.

Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται οι υποστηρικτικές τεχνολογίες όπως προκύπτουν μέσα από ορισμούς, την πορεία τους και την κατηγοριοποίησή τους ανάλογα με την αναπηρία που φέρει ο χρήστης. Αξίζει να σημειωθεί πως η παρούσα εργασία εξετάζει τις ΥΤ καθαρά μέσα από την οπτική του επιστήμονα της πληροφόρησης και όχι αυτή του τεχνικού, γι’ αυτό και σε καμία περίπτωση δεν επιχειρεί να τις περιγράψει σε τεχνικό επίπεδο και λεπτομέρεια.

• Τι είναι οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες;
• Η Πορεία των Υποστηρικτικών Τεχνολογιών
• Υποστηρικτικές Τεχνολογίες ανά Κατηγορία ΑμεΑ

7. Υποστηρικτικές Τεχνολογίες (ΥΤ)

Τι είναι οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες;

Οι υποστηρικτικές τεχνολογίες είναι κάτι τόσο χρήσιμο αλλά ακόμη τόσο παρεξηγημένο και υπο‐χρηματοδοτούμενο στο χώρο των βιβλιοθηκών.

Στην αρχή αυτού του υποκεφαλαίου κρίνεται χρήσιμο να δοθεί ο ορισμός των υποστηρικτικών τεχνολογιών και ο διαχωρισμός των όρων “συσκευή υποστηρικτικής τεχνολογίας” και “υπηρεσία υποστηρικτικής τεχνολογίας”. Υποστηρικτικές τεχνολογίες είναι “οποιοδήποτε αντικείμενο, κομμάτι εξοπλισμού ή σύστημα προϊόντων, το οποίο ή αποκτήθηκε εμπορικά ετοιμοπαράδοτο, ή τροποποιήθηκε ή προσαρμόστηκε και χρησιμοποιείται για να αυξήσει, να διατηρήσει ή να βελτιώσει τις λειτουργικές ικανότητες των ΑμεΑ” [(Individuals with Disabilities Education Act, 1999, & Sect. 300.5 from IDEA Practices, 2003)] (Hopkins, 2004). Ο ορισμός αυτός είναι ο επικρατέστερος και συναντάται σε ποικιλία γλωσσαρίων (π.χ. Glossary of Section 508 Terms, GPO Access User Survey, AT Glossary of Iowa Center for Assistive Technology and Educational Resources).

Η συσκευή υποστηρικτικής τεχνολογίας είναι οποιοδήποτε αντικείμενο χρησιμοποιείται για να διατηρήσει ή να βελτιώσει τις λειτουργικές ικανότητες ενός ατόμου. Η υπηρεσία υποστηρικτικής τεχνολογίας είναι οποιαδήποτε υπηρεσία βοηθά άμεσα το άτομο με την αναπηρία στην επιλογή, πρόσκτηση ή χρήση μιας συσκευής υποστηρικτικής τεχνολογίας.

Η υποστηρικτική τεχνολογία, ως όρος, εκτός από τον ενικό συναντάται ως επί τον πλείστον στον πληθυντικό (Assistive Technologies‐AT) και από εδώ και πέρα στην παρούσα εργασία θα εμφανίζεται με το ακρωνύμιο ΥΤ. Επίσης στη βιβλιογραφία συναντώνται οι όροι προσαρμοστική τεχνολογία (adaptive technology), βοηθητικές τεχνολογίες, accessible technologies, εναλλακτικές τεχνολογίες (alternative technologies), enabling technologies, κ.ό.κ. λόγω της λειτουργίας και του σκοπού που εξυπηρετούν.

Γενικότερα υπάρχει μια ποικιλία ορισμών των ΥΤ όπως:

• Οι ΥΤ είναι συσκευές που χρησιμοποιούν τα ΑμεΑ για να έχουν πρόσβαση σε υπολογιστές. Μερικές από αυτές είναι οι αναγνώστες οθόνης, τα εναλλακτικά πληκτρολόγια και ποντίκια, οι συσκευές κατάδειξης κεφαλής, το λογισμικό αναγνώρισης φωνής, το λογισμικό μεγέθυνσης οθόνης, κ.ο.κ.

• Είναι ο προσαρμοστικός εξοπλισμός που χρησιμοποιούν τα ΑμεΑ συνήθως για να έχουν πρόσβαση στην πληροφορία και στην επικοινωνία.

• Είναι η τεχνολογία που χρησιμοποιείται για να βοηθήσει ένα άτομο με αναπηρία π.χ. υπολογιστικός εξοπλισμός, κ.ά.

• Οποιαδήποτε συσκευή ή σύστημα, απλό ή πολύπλοκο, σχεδιασμένο να βοηθά ένα άτομο με αναπηρία να φέρνει εις πέρας ποικίλους στόχους και δραστηριότητες. Η κοινή χρήση του όρου καθιερώθηκε στα 1970.

• Πρόκειται για εξοπλισμό που αυξάνει τις ικανότητες των μαθητών και εργαζομένων ώστε να είναι αποτελεσματικότεροι. Παραδείγματος χάρη, οι ελεγκτές γραμματικής στον υπολογιστή είναι τυπικό παράδειγμα τέτοιου εξοπλισμού για μαθητές με μαθησιακές δυσκολίες.

Διαπιστώνει κανείς ότι δεν υπάρχει ένας μόνο ορισμός των ΥΤ. Ο ορισμός τους εξαρτάται κάθε φορά από τον πληθυσμό στον οποίο απευθύνονται, τα επιθυμητά αποτελέσματα, τον τύπο της τεχνολογίας που χρησιμοποιείται και την εμπειρία των εμπλεκόμενων χρηστών και επαγγελματιών. Σε γενικές όμως γραμμές, οποιαδήποτε τεχνολογία καθιστά ικανό κάποιον να κάνει κάτι που αλλιώς δεν θα το έκανε, μπορεί να οριστεί ως “υποστηρικτικές τεχνολογίες”.

Οι ΥΤ μπορεί να είναι υψηλής (π.χ. ασύρματος διακόπτης στόματος) ή χαμηλής τεχνολογικής στάθμης (π.χ. μεγεθυντές), εύκολες ή δύσκολες στη χρήση. Επίσης, ποικίλλουν από φθηνές μέχρι ακριβές και από γενικές μέχρι περισσότερο εξειδικευμένες (π.χ. προσαρμογή του αναγνώστη οθόνης ώστε να είναι συμβατός με τον κατάλογο της βιβλιοθήκης). Το κόστος των ΥΤ ως επί το πλείστον είναι μεγαλύτερο από αυτό των συμβατικών λόγω του υψηλού κόστους έρευνας και ανάπτυξης, της μικρής αγοράς και συνεπώς της χαμηλής ζήτησής τους.

Ωστόσο, το κόστος δεν πρέπει να είναι πρωταρχικός παράγοντας στην απόφαση μιας βιβλιοθήκης να αγοράσει υποστηρικτικό εξοπλισμό ή όχι. Άλλωστε οι περισσότερες βιβλιοθήκες, στις ΗΠΑ τουλάχιστον, λαμβάνουν κάποια ομοσπονδιακή χρηματοδότηση για την αγορά τέτοιου εξοπλισμού και γενικότερα για την παροχή προσβάσιμων υπηρεσιών (Lisiecki, 1999). Το αισιόδοξο είναι ότι το κόστος των ΥΤ συρρικνώνεται με την πάροδο των χρόνων.

Ως προς την εύρεση πόρων και ενημερωτικού υλικού για τις ΥΤ, η Janet L. Balas όταν ξεκίνησε να ψάχνει on‐line πληροφορίες για τις ΥΤ, ανησυχούσε ότι δεν θα έβρισκε αρκετό υλικό για αυτό το σημαντικό θέμα αλλά τελικά προς έκπληξή της ήρθε αντιμέτωπη με έναν ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό πόρων (Balas, 1999). Για την ενημέρωση των βιβλιοθηκονόμων, υπάρχουν πολυάριθμες, διαθέσιμες πηγές, όπως:

• Συνέδρια ΥΤ, τα οποία παρέχουν τη δυνατότητα στους βιβλιοθηκονόμους να ενημερωθούν για τις νέες ΥΤ και να δουν από κοντά τα προϊόντα

• Νομοθεσία (π.χ. The Technology Related Assistance for Persons with Disabilities Act 1988, New Assistive Technology Act of 1998, Individuals with Disabilities Education Act, Americans with Disabilities Act, κ.ά.)

• Διαδικτυακοί πόροι: Πολλοί κατασκευαστές, παροχείς υπηρεσιών, κ.ά. παρέχουν έγκυρες και χρήσιμες πληροφορίες στις ιστοθέσεις τους

• Κρατικά Προγράμματα: Κάθε χώρα χρηματοδοτεί προγράμματα για αγορές ΥΤ, ιδιαίτερα στις πολιτείες των ΗΠΑ π.χ. το Tech Act του 1988

• Γενικές ιστοσελίδες και ευρετήρια [Abledata, Cornucopia of Disability Information, Disability Resources Monthly (DRM), Regional Resource Directory, κ.ά.]

• Ηλεκτρονικά περιοδικά [Able Informer (μηνιαίο newsletter), Disabled News (μηνιαίο newsletter), Information Technology & Disabilities, κ.ά.]

• Mailing λίστες και ομάδες συζητήσεων (π.χ. στο ADAPT‐L συζητούν για ΥΤ στο χώρο των βιβλιοθηκών, το AXSLIB‐L απευθύνεται σε βιβλιοθηκονόμους που τους απασχολεί η προσβασιμότητα, το DISLISEM, το DSSHE‐L, το EASI, το ATOUTCOMES, το SEC508, το KIOSK‐L, το TECHWATCH, το UACCESS‐L, το UNIVERSAL DESIGN‐ED]

• Βάσεις δεδομένων για προσβάσιμες τεχνολογίες (π.χ. το AbilityNet παρέχει μεγάλο αριθμό πληροφοριών, περιλαμβάνοντας δωρεάν και φθηνές λύσεις για συγκεκριμένες αναπηρίες)

• Συνεργατικά σχήματα και ομάδες, π.χ. η ομάδα “Adaptive Technologies Interest Group”. Η ομάδα αυτή σχηματίστηκε το 1990 από την LITA (Library and Information Technology Association) της Αμερικανικής Ένωσης Βιβλιοθηκών και προωθεί τη χρήση των ΥΤ και την ισότιμη πρόσβαση σε όλους τους τύπους υλικού και υπηρεσιών των βιβλιοθηκών

Ωστόσο, παρόλο που υπάρχουν πολλοί διαθέσιμοι πόροι που να περιγράφουν τις ΥΤ, στην πραγματικότητα η βιβλιοθηκονομική κοινότητα δεν τους χρησιμοποιεί ή πολλές φορές δεν γνωρίζει καν την ύπαρξή τους.


Η Πορεία των Υποστηρικτικών Τεχνολογιών

Η ιστορία των ΥΤ έχει να κάνει με προκλήσεις, εμπόδια και λύσεις για άτομα με αναπηρία που θέλουν να κάνουν πράγματα, να πετύχουν την πρόσβαση στο σχολείο, στην εργασία, στη βιβλιοθήκη και γενικότερα την ενσωμάτωσή τους σε κάθε πτυχή της κοινωνίας.

Το 1970 εμφανίστηκε ο υπολογιστής και το 1980 σημειώθηκε έκρηξη προϊόντων υλικού και λογισμικού σχεδιασμένων να βοηθούν τα ΑμεΑ. Οι προμηθευτές και μηχανικοί υποστηρικτικών συσκευών δεν άργησαν να συνειδητοποιήσουν τη δυναμική τους σε συνδυασμό με τα μοντέρνα υπολογιστικά συστήματα και έτσι ο υπολογιστής αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία αναπτύσσονται σήμερα οι περισσότερες ΥΤ.

Στη δεκαετία του ’70, όταν δηλαδή πρωτοάνθισαν οι ΥΤ, ήταν χειρωνακτικά φτιαγμένες και αποτελούσαν ένα αναξιόπιστο συναρμολόγημα. Με την έλευση όμως του μικροϋπολογιστή στα τέλη του 1970, ο αριθμός τους πολλαπλασιάστηκε. Από τότε είναι διαθέσιμη η τεχνολογία της σύνθεσης φωνής και το 1980 αναπτύχθηκαν οι αναγνώστες οθόνης δίνοντας την ευκαιρία στους τυφλούς να προσπελαύνουν τις περισσότερες οθόνες υπολογιστή (Meyers & Schreier, 1991). Μάλιστα το 1980 οι πωλήσεις των τεχνικών βοηθειών ξεπέρασαν τα 1.3 εκατ. ευρώ στις ΗΠΑ και το 1990 αναβαθμίστηκαν σε state‐of‐the‐art εξοπλισμό.

Ύστερα από δυο δεκαετίες ανάπτυξης και ωρίμανσης, οι ΥΤ είναι πιο εντυπωσιακές και εκλεπτυσμένες από ποτέ. Όπως και άλλες περιοχές των ΤΠΕ, έτσι και οι ΥΤ αναπτύχθηκαν αλματωδώς τα τελευταία λίγα χρόνια. Συγκεκριμένα τα τελευταία πέντε χρόνια υπάρχει μια άνευ προηγουμένου αύξηση στις ΥΤ για ΑμεΑ, η οποία ενδέχεται να μεγαλώσει και άλλο καθώς ο προβληματισμός για την προσβασιμότητα έχει γίνει πιο έντονος και το κίνημα υπέρ των αστικών δικαιώματων των ΑμεΑ είναι πιο ισχυρό από ποτέ. Βέβαια με όλη αυτή την πληθώρα ΥΤ, είναι απίθανο να παραμένει ο βιβλιοθηκονόμος ενημερωμένος για κάθε νέο κομμάτι εξοπλισμού που κυκλοφορεί.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι οι ΥΤ θέλουν πάντα χρόνο για να προλαβαίνουν τις προπορευόμενες τεχνολογίες. Παρά τις παραπάνω εξελίξεις, η επίτευξη της προσβασιμότητας προχωρά με βραδύτατο ρυθμό σε σχέση με την αύξηση της τεχνολογίας σε άλλες περιοχές. Για τα ΑμεΑ η χρήση της τεχνολογίας είναι πολλά υποσχόμενη αλλά πρέπει η ανάπτυξη της δεσπόζουσας τεχνολογίας και της υποστηρικτικής τεχνολογίας να συγκλίνουν, γιατί αλλιώς η πρώτη θα είναι κατά πολύ πιο μπροστά από τη δεύτερη.

Αναλυτικότερα, αρχικά αναπτύσσεται η τεχνολογία για τον γενικό πληθυσμό, όπου σε αυτή τη φάση σπάνια λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες των ΑμεΑ. Επειδή η τεχνολογία αυτή δεν είναι προσβάσιμη, πρέπει να αναπτυχθεί η αντίστοιχη ΥΤ που θα την καταστήσει προσβάσιμη. Όμως πρέπει να παρέλθει κάποιο χρονικό διάστημα για να γίνει διαθέσιμη αυτή η τεχνολογία διότι οι προσαρμογές αυτές παίρνουν χρόνο και απαιτούν εξειδικευμένο προσωπικό με αποτέλεσμα η πρόοδος στις ΥΤ να είναι πάντα, εξ ορισμού, ακόλουθη της γενικής τεχνολογικής προόδου (Calvo, 1995). Κατά κύριο λόγο δηλαδή οι ΥΤ βασίζονται σε προσαρμογές εκ των υστέρων με αποτέλεσμα να είναι πολύ πιο ακριβές και να υπάρχουν σημαντικές καθυστερήσεις. Για αυτόν ακριβώς το λόγο πολλά ΑμεΑ χρησιμοποιούν ακόμη υπολογιστές που κάνουν χρήση του λειτουργικού συστήματος DOS με παλιούς αναγνώστες οθόνης ή λόγω χαμηλού εισοδήματος, δυσκολεύονται να αγοράσουν πρόσφατες υποστηρικτικές συσκευές.

Άλλα εμπόδια που κωλύουν την εξέλιξη των ΥΤ είναι:

• Οι ΥΤ είναι ένας αρκετά νέος κλάδος όπου η γεωγραφική απομόνωση υπήρξε εμπόδιο για πολλά χρόνια, γι’ αυτό πολλές χώρες δεν διαθέτουν προμηθευτές ή αντιπροσώπους εταιρειών ώστε να αναπτυχθεί κάποιο δίκτυο συνεργασίας μεταξύ τους.

• Επίσης, λόγω του ότι δεν υπάρχει μια Ευρωπαϊκή ντιρεκτίβα, η έλλειψη προτυποποίησης στον υποστηρικτικό εξοπλισμό προκαλεί δυσκολίες στα ΑμεΑ. Γενικά υπάρχει ακόμα πολύς δρόμος να διανυθεί για να ισχυριστεί κανείς πως έχουν καθιερωθεί πρότυπα υψηλών προδιαγραφών για τη βιομηχανία των ΥΤ.

• Άλλο εμπόδιο είναι η έλλειψη λογισμικού ΥΤ που να μπορεί να χειρίζεται τις μη Ευρωπαϊκές γλώσσες και όχι μόνο (π.χ. πολλές τεχνολογίες δεν υποστηρίζουν την ελληνική γλώσσα).

• Επίσης, η αγορά υποστηρικτικών συσκευών είναι πάρα πολύ μικρή για να προκαλέσει το οικονομικό ενδιαφέρον της βιομηχανίας των υπολογιστών. Παλαιότερα οι κατασκευαστές ΥΤ συνήθιζαν να είναι μικρές ως μεσαίες επιχειρήσεις. Σήμερα εφαρμογές όπου οι χρήστες με σοβαρή αναπηρία κλικάρουν με ένα ραβδί προσαρτημένο στο κεφάλι τους ή χρησιμοποιούν το ποντίκι φυσώντας μέσα από ένα πλαστικό σωλήνα, πολλές φορές δεν είναι αποτέλεσμα δουλειάς πολυεθνικών εταιρειών αλλά μικρών ομάδων ανθρώπων με ειδικές χειρωνακτικές επιδεξιότητες, αφοσιωμένων σε αυτό το σκοπό. Πρόσφατα όμως αρκετές νέες εταιρείες προσπαθούν να δοκιμάσουν τις δυνατότητές τους σε αυτόν τον τομέα, με αποτέλεσμα να προστίθενται ακόμη και κολοσσιαίες επιχειρήσεις στο χώρο αυτό.

Ευτυχώς η υποδοχή και η αντιμετώπιση των ΥΤ με το πέρασμα του χρόνου έχει αλλάξει προς το καλύτερο. Σήμερα τα ΑμεΑ που επισκέπτονται την πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη, χρησιμοποιούν τις ΥΤ στο σπίτι τους ή τις έχουν ήδη χρησιμοποιήσει στο σχολείο, στο προηγούμενο κολέγιο που φοιτούσαν και γι’ αυτό απαιτούν αυτή την τεχνολογία άμεσα διαθέσιμη και στο τρέχον πανεπιστήμιο που φοιτούν. Παλιότερα οι φοιτητές έπρεπε να πηγαίνουν σε ειδικά, απομονωμένα μέρη της πανεπιστημιακής κοινότητας για να χρησιμοποιούν τους προσβάσιμους σταθμούς εργασίας. Σήμερα υπάρχουν εργαστήρια Η/Υ, βιβλιοθήκες εξοπλισμένες με Η/Υ και ΥΤ ενσωματωμένες στις εγκαταστάσεις τους και χώροι προσβάσιμοι σε όσους χρειάζονται εναλλακτικούς τρόπους πρόσβασης στο έντυπο.

Το αισιόδοξο είναι πως η πληροφόρηση για τις ΥΤ αυξάνεται με την πάροδο των χρόνων. Η κοινωνία αυξητικά κινείται από το ιατρικό μοντέλο (το οποίο εστίαζε στην αναπηρία και στον περιορισμό των επιδράσεών της) στο κοινωνικό μοντέλο αποκατάστασης, που εστιάζει στον άνθρωπο και τη συμμετοχή του στην κοινωνία. Το αποτέλεσμα είναι σήμερα να υπάρχουν οργανισμοί (π.χ. η AAATE, ένας μη‐κερδοσκοπικός, πανευρωπαϊκός οργανισμός) που εστιάζουν σε όλες τις πτυχές των ΥΤ, όπως χρήση, έρευνα, ανάπτυξη, κατασκευή, προμήθεια, παροχή ΥΤ, κ.ο.κ.

Οι αλλαγές στο χώρο των ΥΤ είναι αναπόφευκτες αφού κάθε νέα εξέλιξη τους έχει την επίδρασή της στην προσφορά και ζήτηση αυτού του υλικού και επιφέρει ολοένα και περισσότερα χαρακτηριστικά προσβασιμότητας. Ο εξοπλισμός που κάποτε φαινόταν εξωπραγματικός με την πάροδο του χρόνου γίνεται κανόνας και το κόστος του πολύ πιο προσιτό.

Επίσης, αν και οι ΥΤ παραμένουν δαπανηρές, το κόστος τους εξαλείφεται με τον καιρό. Στο παρελθόν, η ΥΤ ήταν ακριβή και διαθέσιμη μόνο σε μεγάλα ινστιτούτα με πολλά υποσχόμενους προϋπολογισμούς. Σήμερα χάρη στην ακμάζουσα βιομηχανία των υπολογιστών, η υπολογιστική τεχνολογία που βοηθά τα ΑμεΑ έχει δραστικά μειωθεί σε κόστος. Παραδείγματος χάρη, η αναγνωστική μηχανή Kurzweil, όταν πρωτοεμφανίστηκε, στοίχιζε γύρω στα 17.000€. Σήμερα μια τέτοια συσκευή ανάγνωσης, η οποία πετυχαίνει το σκοπό της ακόμη καλύτερα, στοιχίζει 4.500€ ή λιγότερο (Lazzaro, 1997). Μια άλλη αλλαγή που έχει επέλθει είναι η τάση ενσωμάτωσης των ΥΤ (π.χ. των παραμετροποιήσιμων προγραμμάτων μεγέθυνσης οθόνης και σύνθεσης ομιλίας) στο ίδιο το λειτουργικό σύστημα αντί να εγκαθίστανται ως πρόσθετες εφαρμογές. Με τον τρόπο αυτό βελτιώνεται η ποιότητα και η χρηστικότητα των εργαλείων αυτών. Εάν δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στην πρώιμη εισαγωγή κριτηρίων σχεδιασμού προσβασιμότητας κατά την ανάπτυξη των βασικών προϊόντων λογισμικού, μπορεί να αναμένει κανείς καλύτερα αποτελέσματα από τη χρήση των ΥΤ. Όμως υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος για να μπορέσει η νέα τεχνολογία να δώσει την απάντηση στα προβλήματα των αναπηριών. Για να γίνει αυτό, πρέπει πάνω από όλα η κοινωνία στην οποία απευθύνεται η ΥΤ, να είναι έτοιμη να τη δεχτεί.

Μέχρι πρόσφατα, τα οφέλη των ΥΤ πήγαζαν κυρίως από ανέκδοτες αναφορές. Σήμερα όμως η αυξανόμενη έρευνα δείχνει ολοένα και περισσότερο πόσο οι ΥΤ βοηθούν τα ΑμεΑ να ξεπερνούν τις δυσκολίες τους. Τα παρακάτω πορίσματα εθνικών ερευνών στις ΗΠΑ δίνουν μια σύντομη εικόνα κατά πόσο μπορούν να βοηθήσουν τα ΑμεΑ και σε τι ποσοστό χρησιμοποιούνται (Jans, 2000):

• Το 1990, μόνο το 5% του συνολικού πληθυσμού ή σχεδόν το ¼ των ΑμεΑ χρησιμοποίησαν κάποια υποστηρικτική συσκευή

• Σχετικά λίγες οικογένειες δηλώνουν ότι τα παιδιά τους με αναπηρία χρησιμοποιούν υποστηρικτικές συσκευές

• Μεταξύ των ανθρώπων που βρίσκονται σε ηλικία που μπορούν να εργαστούν, οι ΥΤ συμβάλλουν στην προσωπική ανεξαρτησία και σε εργασιακά οφέλη. Το 62% μείωσε την εξάρτησή του από τις οικογένειές τους λόγω των ΥΤ, το 58% μείωσε την ανάγκη πληρωμής βοηθών‐συνοδών και το 90% των ανθρώπων που δούλευαν, δήλωσαν πως εργάζονται καλύτερα ή γρηγορότερα.

• Το 1997, μόνο το 4.3% των βιβλιοθηκών των ΗΠΑ παρείχαν δημόσια πρόσβαση σε λογισμικό ή υλικό για ΑμεΑ

• Οι ηλικιωμένοι χρησιμοποιούν την ΥΤ περισσότερο από κάθε άλλη ομάδα

• Οι άνθρωποι, οι οποίοι χρησιμοποίησαν ΥΤ, απέκτησαν μεγαλύτερη λειτουργική ανεξαρτησία

Παρά την ευεργετική επίδραση των ΥΤ, η ζήτηση και χρήση τους είναι χαμηλή. Παρά την βοήθεια και τις υποσχέσεις ανεξαρτησίας που παρέχουν αυτές οι τεχνολογίες, ένα μεγάλο ποσοστό τους δεν χρησιμοποιείται ή οι χρήστες διακόπτουν ή εγκαταλείπουν τη χρήση τους. Κατά μέσο όρο, το 1/3 όλων των συσκευών που διατίθενται στους καταναλωτές δεν χρησιμοποιείται (Scherer, 2002). Γι’ αυτό τα ΑμεΑ πρέπει να επιλέγουν τις ΥΤ βασισμένα αρχικά στο πόσο καλά αυτές ικανοποιούν τους στόχους, τις ανάγκες και τις προτιμήσεις τους, το πόσο εύκολες και άνετες είναι στη χρήση και έπειτα σύμφωνα με την καλαισθησία τους. Οι ανάγκες του χρήστη πρέπει να είναι ο καθοριστικός παράγοντας κατά την επιλογή της συσκευής και όχι ποια τεχνολογία είναι η πιο οικονομική.

Ένας άλλος λόγος που δεν χρησιμοποιούνται οι ΥΤ είναι ότι πολλά ΑμεΑ που δεν αναγνωρίζουν ότι έχουν πρόβλημα προσβασιμότητας, πιστεύουν ότι μπορούν να βρουν μια λύση μόνα τους ή δεν ξέρουν πού να απευθυνθούν. Άλλοι πάλι δυστυχώς παραιτούνται από οποιαδήποτε προσπάθεια λόγω της απαισιοδοξίας και της έλλειψης ενημέρωσης που τους διακρίνει. Η εγκατάλειψη μιας λειτουργίας μπορεί να είναι η πιο κοινή αντίδραση ενός ατόμου με αναπηρία, το οποίο αντιμετωπίζει λειτουργικούς περιορισμούς. Συμπερασματικά, οι βασικότερες αιτίες της χαμηλής αξιοποίησης των ΥΤ είναι το κόστος, το στίγμα, η ανεπαρκής ενημέρωση και εκπαίδευση του χρήστη επί των ΥΤ καθώς και η μηδαμινή αξιολόγηση των ΥΤ.

Δυστυχώς, οι ΥΤ υπο‐χρησιμοποιούνται και στις βιβλιοθήκες. Παραδείγματος χάρη, πολλές δημόσιες βιβλιοθήκες εξοπλίζουν τις αίθουσες συνεδριάσεών τους με σύστημα επαύξησης ήχου για τα άτομα με αναπηρία ακοής αλλά δεν το χρησιμοποιούν ποτέ.

Σε ελληνικό επίπεδο, δυστυχώς υπάρχει παραπληροφόρηση για τις υποστηρικτικές και βοηθητικές τεχνολογίες. Οι Έλληνες αγνοούν πολλές από αυτές τις τεχνολογίες και τις συνδέουν με την τρίτη ηλικία και άλλες στρεβλές αντιλήψεις. Είναι πολύ διαδεδομένη η αντίληψη ότι τα προϊόντα αυτά προορίζονται μόνο για τους ηλικιωμένους, κάτι το οποίο όμως δεν αληθεύει. Δεν υπάρχουν κοινωνικά ή ηλικιακά προνόμια στη χρήση των τεχνολογικών εφαρμογών. Οι τεχνολογίες και τα τεχνολογικά εργαλεία χρησιμοποιούνται από όλες τις ηλικίες για τη διατήρηση του επιθυμητού τρόπου ζωής. Κατά την έννοια της τεχνολογίας δεν έχει σημασία η ηλικία και τα χαρακτηριστικά του χρήστη. Σημασία έχουν οι ανάγκες και η ικανοποίηση αυτών των αναγκών. Οι τεχνολογικές αυτές εφαρμογές δημιουργήθηκαν για να πλαισιώνουν τις περιορισμένες ικανότητες των χρηστών.

Επίσης, τα ΑμεΑ δεν χρησιμοποιούν πολλά από τα νέα βοηθήματα λόγω έλλειψης πληροφόρησης. “Στην Ελλάδα υπάρχει έλλειψη πληροφόρησης αλλά και παραπληροφόρηση ταυτόχρονα”, σημειώνει ο κ.Βουλγαρόπουλος. Επίσης, η ελληνική νομοθεσία δεν έχει προβλέψει για την προσβασιμότητα των τεχνολογιών όπως έχει κάνει αντίστοιχα το Section 508 of Rehabilitation Act στις ΗΠΑ.

Όσο για την ελληνική αγορά ΥΤ, με καθυστέρηση άνω των δέκα χρόνων αναπτύχθηκαν τα δύο πρώτα ελληνικά συστήματα φωνητικής υπαγόρευσης σε ηλεκτρονικό υπολογιστή. Πρόκειται για εφαρμογές που ο χρήστης μπορεί να μιλά στο μικρόφωνο και ο λόγος του να γράφεται σε μια εφαρμογή επεξεργασίας κειμένου ή σε ένα e‐mail. Τέτοια προγράμματα υπάρχουν πάρα πολλά σε όλες τις άλλες γλώσσες εδώ και δέκα χρόνια αλλά μόνο πρόσφατα αναπτύχθηκαν στην ελληνική γλώσσα.

Τέτοια εγχειρήματα είναι σίγουρα δύσκολα διότι η ελληνική γλώσσα είναι μια δύσκολη γλώσσα με υπερβολικά εκτεταμένη γραμματική και πολλούς κανόνες συντακτικού. Είναι πολύ δύσκολο οι προγραμματιστές να δημιουργήσουν μια τέτοια εφαρμογή που να δουλεύει στην ελληνική γλώσσα χωρίς να κάνει πολλά ορθογραφικά λάθη, ιδιαιτέρως όταν πρόκειται για ομόηχες λέξεις. Ένα άλλο πρόβλημα είναι ο θόρυβος του περιβάλλοντος (π.χ. μέσα σε μια βιβλιοθήκη) που μπερδεύει τα συστήματα φωνητικής υπαγόρευσης. Ωστόσο, ο ανταγωνισμός μεταξύ των εταιριών θα αποτελέσει κίνητρο για την περαιτέρω ανάπτυξη αυτών των δυο εφαρμογών φωνητικής υπαγόρευσης. Κάτι τέτοιο είναι σημαντικό να γίνει, και μάλλον θα γίνει σύντομα, επειδή οι τεχνολογίες φωνής θα αποτελέσουν το επόμενο μέτωπο της τεχνολογίας.

Στην Ελλάδα υπάρχουν τρεις εξειδικευμένες εταιρείες πληροφορικής που πουλάνε προσπελάσιμους και τροποποιημένους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και εξειδικευμένο λογισμικό:

1. Η ΙΔΕΑΣΙΣ που είναι η πιο παλιά στο χώρο και έχει μεγάλη εξειδίκευση και πείρα, δεδομένου ότι έχει εξοπλίσει το Ίδρυμα Κοινωνικής Εργασίας και τα υποστηρικτικά του προγράμματα.

2. Η enLogic που εξειδικεύεται στα συστήματα πρόσβασης των τυφλών και των ανθρώπων με περιορισμένη και μειωμένη όραση στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και στο Διαδίκτυο. Η εταιρία διαθέτει όλο το απαραίτητο λογισμικό όχι μόνο για τυφλούς αλλά και για ανθρώπους με περιορισμένη όραση.

3. Η recreo που είναι η μικρότερη και πιο πρόσφατη εταιρεία αλλά διαθέτει επίσης μοναδικά προϊόντα.

Κλείνοντας με την πορεία των ΥΤ σε διεθνές και ελληνικό επίπεδο, ο βιβλιοθηκονόμος πρέπει να έχει κατά νου τις παρακάτω διαπιστώσεις:

• Οι εξελίξεις στις ΥΤ ωφελούν όλους τους αναγνώστες ανεξαρτήτως ικανότητας ή αναπηρίας.

• Οι χρήστες δεν εκτιμούν μόνο τις ακριβές και πολύπλοκες ΥΤ. Αντίθετα φαίνεται να εκτιμούν τις υπηρεσίες χαμηλής τεχνολογικής στάθμης (low tech), όπως σαφής και ευανάγνωστη σήμανση, μαύρα γράμματα πάνω σε άσπρο ή κίτρινο φόντο, βιβλία σε κασέτα για τους τυφλούς, φωτοτυπικά μηχανήματα με δυνατότητα μεγέθυνσης, προσαρμογή του κανονισμού της βιβλιοθήκης, φόρουμ συζητήσεων βιβλιοθηκονομικών ζητημάτων για ΦμεΑ, κ.ά.

• Όταν κανείς εστιάζει μόνο στην τεχνολογική καινοτομία, σίγουρα καταλήγει σε αδιέξοδο και δεν αυξάνει απαραίτητα και τα ποσοστά χρηστών της προσβάσιμης τεχνολογίας.

• Στο συνέδριο “CSUN (California State University in Northridge) Technology and Persons with Disabilities ” του 1995 στο Λος Άντζελες, ο ένας ομιλητής μετά τον άλλο επαινούσαν τις τεχνολογίες και την ικανότητά τους να εξαλείφουν τα εμπόδια και να γεφυρώνουν το χάσμα της αναπηρίας. Δυστυχώς όμως η τεχνολογία δεν μπορεί να επιφέρει κοινωνική αλλαγή από μόνη της. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να καταστήσει πιθανή την κοινωνική αλλαγή. Σήμερα όλοι έχουν αναγάγει την τεχνολογία σε αποτέλεσμα και όχι σε μέσο, με την ιδιότητα δηλαδή με την οποία ξεκίνησε. Γι’ αυτό ο βιβλιοθηκονόμος δεν πρέπει να ξεχνάει πως ο στόχος όλης αυτής της προσπάθειας δεν είναι οι ΥΤ αλλά η προσβασιμότητα (Cantor, 1995).

• Το στοιχείο εκείνο που εκτιμούν πάνω από όλα οι χρήστες είναι το υψηλό επίπεδο της συνολικής υπηρεσίας και επικοινωνίας με το προσωπικό της βιβλιοθήκης και στη συνέχεια, την τεχνολογία.

• Καμία τεχνολογική λύση και καμία ΥΤ δεν είναι τέλεια

Ακόμη και αν αύριο εμφανιστεί ένα νέο προϊόν ΥΤ, το οποίο θα χρησιμοποιεί μια ασύρματη σύνδεση στο Διαδίκτυο για να προετοιμάζει εύκολα κατανοητές αποδόσεις των ιστοριών που θα ήθελε να ακούσει ένας ηλικιωμένος, κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι ο ηλικιωμένος θα το χρησιμοποιούσε σίγουρα και ότι αυτή η μέθοδος θα απέδιδε.

Μεταβαίνοντας λοιπόν στο μέλλον των ΥΤ, αυτό γεννά ερωτήματα και προβληματισμούς για:

• Τις αναμενόμενες εξελίξεις στον τομέα των ΥΤ
• Τις τάσεις που διαφαίνονται για ευκολότερη πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία όρασης στα ηλεκτρονικά πληροφοριακά συστήματα
• Το επάγγελμα του Επιστήμονα της Υποστηρικτικής Τεχνολογίας (Assistive Technologist) και το μέλλον του στο χώρο των βιβλιοθηκών

Απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά θα δοθούν στο κεφάλαιο 12 “Οπτική των Εταιρειών ΥΤ” κατόπιν ανάλυσης ερωτηματολογίου που εστάλη σε 155 κατασκευαστές ΥΤ και οι οποίοι εξέφρασαν την άποψή τους για το μέλλον των ΥΤ.

Στο ερώτημα αν θα υπάρξει ή επικρατήσει το επάγγελμα του Υποστηρικτικού Τεχνολόγου, όλα δείχνουν πως θα αργήσει να καθιερωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο:

• Ο τομέας της εκπαίδευσης και επιμόρφωσης στις ΥΤ χαρακτηρίζεται από ανομοιομορφία και από φτωχή συνεργασία ανάμεσα στις διάφορες χώρες με αποτέλεσμα τα προγράμματα σπουδών και οι διατάξεις των διαφόρων μαθημάτων επί των ΥΤ στην Ευρώπη να αντανακλούν διαφορετικές τοπικές ανάγκες.

• Η Ευρώπη ίσως δεν είναι ακόμη έτοιμη να αναγνωρίσει το επάγγελμα αυτό αλλά υπάρχουν μεμονωμένοι φορείς που παρέχουν εκπαίδευση επί των ΥΤ και κινούν τα νήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Εκπαιδευτικά προγράμματα με αντικείμενο τις ΥΤ που έχουν λάβει χώρα είναι το HEART line E programme και το EUSTAT, το IMPACT, το οποίο απευθυνόταν σε βοηθούς και επαγγελματίες που δεν ήταν από μόνοι τους ειδικοί στις ΥΤ και το TELEMATE, που εστίαζε κυρίως σε επαγγελματίες των ΥΤ. Επίσης, στις ΗΠΑ, η RESNA (Rehabilitation Engineering and Assistive Technology Society of North America) παρέχει ένα πακέτο εκπαίδευσης για τους επαγγελματίες ΥΤ.

Ένας επίσης από τους κορυφαίους οργανισμούς στον κόσμο για τη συλλογή, διανομή και προώθηση της γνώσης που αφορά τις ΥΤ είναι το Κέντρο για τις Αναπηρίες του CSUN, που παρέχει και πιστοποιημένα προγράμματα στις εφαρμογές ΥΤ.