Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download
Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Δέκατο όγδοο μέρος (Κεφάλαιο τέταρτο: Πληροφοριακή Συμπεριφορά των ΑμεΑ - Άτομα με Νοητική Αναπηρία).
Άτομα με Νοητική Αναπηρία
Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται τα άτομα με νοητική αναπηρία (ήπια, μέτρια, βαριά), η σχέση τους με τις βιβλιοθήκες και το προσωπικό τους, οι πληροφοριακές τους ανάγκες αλλά και η αλληλεπίδρασή τους με τις on‐line τεχνολογίες.
• Γενικά
• Πληροφοριακή Συμπεριφορά
• Υλικό
• Σχέση των Ατόμων με Νοητική Αναπηρία & των Βιβλιοθηκών
• On‐line Τεχνολογίες
Γενικά
Για τις νοητικές αναπηρίες στην Ευρώπη χρησιμοποιείται ο όρος “αναπτυξιακές διαταραχές” (developmental disabilities) ενώ στις ΗΠΑ επικρατεί ο όρος “νοητική υστέρηση” (mental retardation). Τα άτομα με νοητική υστέρηση χωρίζονται σε τέσσερις αδρές κατηγορίες σύμφωνα με τη βαρύτητα της αναπηρίας τους (ήπια, μέτρια, βαριά και βαθιά υστέρηση). Η νοητική υστέρηση δεν είναι “μία και αδιαίρετος” κατάσταση, αντίθετα έχει διαβαθμίσεις. Περίπου τα ¾ των εν λόγω ανθρώπων παρουσιάζουν ήπια νοητική υστέρηση ενώ οι υπόλοιπες ομάδες χρειάζονται κάποια ειδική υποστήριξη και βοήθεια στους περισσότερους τομείς της ζωής τους.
Οι άνθρωποι αυτοί έχουν την τάση να μαθαίνουν πιο αργά από τους άλλους, αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες σε ορισμένους τομείς όπως στην εκμάθηση της ανάγνωσης ή γραφής, έχουν περιορισμένες κοινωνικές δεξιότητες ή πρόσθετα προβλήματα, όπως φυσική αναπηρία, αναπηρία όρασης ή ακοής.

Πληροφοριακή Συμπεριφορά
Οι άνθρωποι με νοητική αναπηρία θέλουν να διαβάζουν και να μαθαίνουν. Το πόσο μαθαίνουν δεν είναι τόσο σημαντικό όσο ότι τους δίνεται η ευκαιρία να μάθουν. Θέλουν να χρησιμοποιούν βιβλία, δημόσιες βιβλιοθήκες, κ.ο.κ. Η ποικιλία των ενδιαφερόντων τους είναι τόσο ευρεία όπως και αυτή του γενικού πληθυσμού που χρησιμοποιεί τη βιβλιοθήκη (Brewer, 2005).
Τα ενδιαφέροντά τους φαίνεται να διαφέρουν αξιοσημείωτα από αυτά των ανθρώπων με άλλους τύπους αναπηρίας. Οι άνθρωποι με νοητική αναπηρία θεωρούν την ανάγνωση λιγότερο ενδιαφέρουσα από τα άλλα ΑμεΑ. Αυτό βέβαια έρχεται σε αντίθεση με την μελέτη των Benz και McAllister στην οποία συμμετείχαν 100 ενήλικες με νοητική αναπηρία (μέχρι 55 ετών). Σύμφωνα με τα πορίσματά της, η πιο σημαντική δραστηριότητα των συμμετεχόντων ήταν η ανάγνωση βιβλίων και περιοδικών, μετά η τηλεόραση και τελευταίο το ραδιόφωνο (Benz & McAllister, 1990). Ένα χρόνο αργότερα (1991) ο Henderson ζήτησε από 33 ενήλικες ετών 18‐43 με νοητική αναπηρία, να διαλέξουν τις 20 αγαπημένες τους δραστηριότητες μέσα από ένα σύνολο 128 δραστηριοτήτων. Μεταξύ αυτών των 20 διαπιστώθηκε πως το διάβασμα κατέχει μια από τις τελευταίες θέσεις ενώ η τηλεόραση, η μουσική, τα ψώνια, οι περίπατοι, το μαγείρεμα, το θέατρο, τα ζώα, κ.ά. προπορεύονταν της ανάγνωσης. Σε άλλη μελέτη το 1992 όπου συμμετείχαν επτά Βικτωριανοί με νοητική αναπηρία (άνω των 60 ετών), διαπιστώθηκε πως η τηλεόραση αποτελεί για αυτούς δημοφιλέστατη δραστηριότητα, ξεπερνώντας κατά πολύ το διάβασμα (Williamson et al., 2001).
Στην Αυστραλία, όπως και σε πολλές άλλες χώρες, δεν υπήρχε πάντοτε κατανόηση ή ενδιαφέρον για την πρόσβαση των ατόμων με νοητική αναπηρία στα βιβλία και τις δημόσιες βιβλιοθήκες. Αντίθετα, υπήρχε διαδεδομένη η λανθασμένη αντίληψη ότι όσοι δεν έχουν μάθει να διαβάζουν ή δεν διαβάζουν καλά, δεν θα θέλουν τα βιβλία. Η ανικανότητα να διαβάσει κανείς ποτέ δεν πρέπει να μεταφράζεται ως έλλειψη επιθυμίας να μάθει και να αναπτυχθεί μέσα από τα βιβλία. Αντίθετα “οι καλύτερες στιγμές σε μια ομάδα αναγνωστών με νοητική αναπηρία είναι όταν τους διαβάζουν και εκείνοι ακούν και καταλαβαίνουν τις λέξεις και τη σημασία τους. Τότε η έννοια της επικοινωνίας ανοίγεται μπροστά τους” (Sainio and Frankenheuser, 1992). Ωστόσο σε λίγες χώρες οι κυβερνήσεις και ο ακαδημαϊκός χώρος λαμβάνουν υπόψη το δικαίωμα στην ανάγνωση με παράδειγμα προς μίμηση τις Κάτω Χώρες και τη Φιλανδία (Delany & Wordsworth, 1994).

Υλικό
Ως προς τις συλλογές, η βιβλιοθήκη πρέπει να έχει υλικό για την πρόβλεψη και θεραπεία των γνωστικών αναπηριών το οποίο να απευθύνεται σε γονείς, οικογένειες και επαγγελματίες που δουλεύουν με τέτοια άτομα. Συγκεκριμένα οι δημόσιες βιβλιοθήκες πρέπει να διαθέτουν συλλογές τίτλων μεγαλογράμματης γραφής, high‐interest και lowvocabulary βιβλία, βιβλία σε κασέτα και υλικό που να αντανακλά την πολιτιστική διαφορετικότητα. Επίσης, το προσωπικό πρέπει να αφαιρεί από τη συλλογή τυχόν ξεπερασμένο υλικό πάνω στο θέμα των νοητικών αναπηριών.
Οι βιβλιοθήκες πρέπει να περιλαμβάνουν παιχνίδια που να ενθαρρύνουν την απτική‐κινητική εξερεύνηση, διότι τα απτικά υλικά βοηθούν πολύ τα άτομα αυτά. Σε κάποιους ενήλικες με χαμηλά αναγνωστικά επίπεδα δεν αρέσει να ζητάνε βοήθεια για να βρουν το υλικό που θέλουν, γι’ αυτό θα ήταν εξυπηρετικό αν όλο το παραπάνω υλικό μπορούσε να συγκεντρωθεί σε μια μόνο τοποθεσία. Η αλλαγή τοποθεσίας μιας συγκεκριμένης συλλογής μπορεί να τους προκαλέσει σύγχυση. Επίσης, το προσωπικό πρέπει να φέρεται στους ενήλικες με νοητική αναπηρία ως σε ενήλικες και όχι σαν να είναι μικρά παιδιά, ούτε να προσαρμόζει στις ανάγκες τους προγράμματα που αρχικά προορίζονταν για παιδιά, διότι κάτι τέτοιο είναι ιδιαιτέρως υποτιμητικό.
Δυστυχώς όμως είναι λίγες οι μελέτες που ασχολούνται με το υλικό και τους πόρους για άτομα με νοητική αναπηρία ώστε να εξαχθούν σημαντικά συμπεράσματα για την πληροφοριακή συμπεριφορά τους. Μια τέτοια μελέτη είναι αυτή του Intellectual Disability Rights Services, Redfern Legal Centre (1992) όπου εξέτασαν το βαθμό αποτελεσματικότητας ενός βιβλίου σε κασέτα που είχε σκοπό να εκπαιδεύσει άτομα με νοητική αναπηρία για τα δικαιώματά τους. Τα πορίσματα της έρευνας αυτής έδειξαν ότι το υλικό αυτό είναι αναποτελεσματικό για τους ανθρώπους με νοητική αναπηρία, εκτός και αν συνοδεύεται με προσωπικές εξηγήσεις. Οι οδηγίες πρέπει να επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά και με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, ει δυνατόν. Επίσης το υλικό πρέπει να είναι διαθέσιμο σε έναν αριθμό διαφορετικών μέσων που να ανταποκρίνεται στις ποικίλες ανάγκες και προσωπικές προτιμήσεις των ατόμων αυτών.
Ο Mieke Starmens‐van Haren, παγκόσμια φυσιογνωμία στη συγγραφή και έκδοση βιβλίων για ανθρώπους με νοητική αναπηρία, περιγράφει την ανάγκη τους να χρησιμοποιούν τις δημόσιες βιβλιοθήκες και εύκολη προς ανάγνωση βιβλιογραφία. “Τα τελευταία 10 χρόνια όλες οι Ολλανδικές βιβλιοθήκες έχουν αγοράσει εύκολες προς ανάγνωση εκδόσεις.... Τώρα μερικοί διευθυντές ήδη με ρωτάνε πού είναι εκείνες οι τεράστιες ομάδες αργών αναγνωστών που μας έλεγες; Με δυσκολία βλέπουμε άτομα με νοητική αναπηρία στη βιβλιοθήκη μας.....υπάρχει μια επείγουσα ανάγκη για τους χρήστες βιβλιοθηκών να δείξουν το παρόν, αλλιώς θα χάσουμε την υποστήριξη των βιβλιοθηκών, καθώς αυτοί είναι οι μεγαλύτεροι αγοραστές των εύκολων προς ανάγνωση βιβλίων και οπτικοακουστικού υλικού” (Walling & Irwin, 1995).

Σχέση των Ατόμων με Νοητική Αναπηρία & των Βιβλιοθηκών
Τα άτομα με νοητική αναπηρία εκτός από την υποστήριξη που χρειάζονται για να προσπελαύνουν και να χρησιμοποιούν μια βιβλιοθήκη, πρέπει επίσης να μάθουν να χρησιμοποιούν το υλικό της ουσιαστικά και ανεξάρτητα. Έχουν ανάγκη να επισκέπτονται τις βιβλιοθήκες ως μεμονωμένοι χρήστες, με εξατομικευμένη υποστήριξη και καθοδήγηση παρά μέσα σε μια ομάδα.
Στο πλαίσιο μιας έρευνας εστάλη ερωτηματολόγιο σε 21 άτομα με νοητική αναπηρία που χρησιμοποίησαν μια βιβλιοθήκη για τουλάχιστον 6 εβδομάδες προκειμένου να διαπιστωθεί σε τι τους ωφέλησε η επίσκεψή τους στη βιβλιοθήκη (Delany & Wordsworth, 1994). Μέσα από την έρευνα αυτή διαπιστώθηκε πως με την επίσκεψή τους τα άτομα αυτά μαθαίνουν καινούργια πράγματα, απολαμβάνουν τη χρήση των βιβλίων (την ποικιλία των τίτλων, τις εικόνες, κ.ά.), τη βοήθεια του προσωπικού, τους αρέσει να κοιτάζουν γύρω τους και να συναντούν νέους ανθρώπους, να χρησιμοποιούν τους υπολογιστές και τέλος, να χαζεύουν πράγματα έστω και αν δεν τα καταλαβαίνουν.
Διαπιστώνει λοιπόν κανείς ότι το υλικό της βιβλιοθήκης δεν είναι ο μοναδικός λόγος για τον οποίο αρέσει στα άτομα με νοητική αναπηρία να τη χρησιμοποιούν. Η καλή εξυπηρέτηση και το γεγονός ότι συναντούν και επεξεργάζονται νέα πρόσωπα, δείχνουν ότι ο κοινωνικός περίγυρος μέσα σε μια βιβλιοθήκη και οι αντιδράσεις του, είναι σημαντικές. Τα επιπλέον θετικά οφέλη είναι ότι τα εν λόγω άτομα γίνονται πιο επιδέξια στον εντοπισμό και στην επιλογή ενδιαφέροντος υλικού, αναπτύσσουν μια ποικιλία library‐use προσόντων (για μερικούς αυτό περιορίζεται στο να προσέχουν την ημερομηνία επιστροφής και να θυμούνται να επιστρέψουν το βιβλίο τότε) ενώ άλλοι μαθαίνουν να ανανεώνουν τους τίτλους μόνοι τους τηλεφωνικώς ή να ζητούν υλικό μέσω διαδανεισμού.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως δεν υπάρχουν παράγοντες που τους απομακρύνουν από τη βιβλιοθήκη. Παραδείγματος χάρη, δεν είναι ικανοποιημένοι με τον αριθμό των βιβλίων, δεν τους αρέσει να τους κοιτάνε οι άλλοι ή να τους ζητούν να επιστρέψουν καθυστερημένα βίντεο, κ.ά. Επίσης, οι λόγοι για τους οποίους σταματούν να χρησιμοποιούν τη βιβλιοθήκη είναι ότι δεν έχουν κανέναν να τους συνοδεύσει στη μετακίνηση, η απόσταση της βιβλιοθήκης από το σπίτι τους (λίγοι δηλώνουν πρόθυμοι να προχωρούν περισσότερο από 15 λεπτά για οποιαδήποτε δραστηριότητα), το γεγονός ότι είναι πολύ απασχολημένοι, δυσκολεύονται να βρουν ενδιαφέροντα πράγματα στη βιβλιοθήκη, φοβούνται τα πρόστιμα, κ.ά.
Οι ενήλικες με νοητική αναπηρία που ναι μεν διαβάζουν και καταλαβαίνουν τους αριθμούς του δεκαδικού συστήματος ταξινόμησης της βιβλιοθήκης, μπορεί να χρειάζονται μια μικρή βοήθεια. Πολλοί άνθρωποι αυτής της κατηγορίας δεν μπορούν να διαβάσουν καθόλου ή δεν μπορούν να διαβάσουν πολύ καλά και αυτό τους οδηγεί στην λανθασμένη αντίληψη ότι μια δημόσια βιβλιοθήκη δεν έχει πόρους που μπορούν να χρησιμοποιήσουν. Οι ενήλικες αυτοί μπορεί να χρειαστούν επιπλέον χρόνο και καθοδήγηση ώστε να πάρουν μια απόφαση και να χρησιμοποιήσουν τις υπηρεσίες πληροφόρησης. Επίσης, μπορεί να υλικού στα ράφια.
Στη βιβλιογραφία γίνεται λόγος για το “Library Mentor Scheme”, στο πλαίσιο του οποίου ενήλικες με αναπτυξιακές διαταραχές έχουν τον δικό τους προσωπικό φίλο βιβλιοθήκης (τον “library friend”). Ο μέντορας αυτός, ο οποίος είναι είτε λάτρης βιβλίων είτε χρήστης βιβλιοθήκης, βοηθά τον χρήστη με την αναπηρία σε θέματα πρόσβασης, επιλογής, χρήσης υλικού, κ.ά. Βέβαια είναι προφανές πως δεν είναι εύκολο να βρεθούν άτομα πρόθυμα να αναλάβουν αυτό το ρόλο. Άλλο παρόμοιο σχήμα είναι το “Leisure Link Scheme” στο Chestshire της Αγγλίας το οποίο φέρνει σε επαφή εθελοντές (“leisure sharers”) με άτομα με αναπηρία για να τους διαβάζουν. Ωστόσο η στήριξη ενός προγράμματος μόνο σε εθελοντές είναι επικίνδυνη. Χαρακτηριστικά, στο Leisure Link Scheme “στον πρώτο χρόνο λειτουργίας ήρθαν μόνο 16 εθελοντές και από αυτούς παρέμειναν μόνο οι μισοί”.
Η μη κοινωνική συμπεριφορά μερικών ανθρώπων με νοητική αναπηρία μπορεί συχνά να αποτελεί εμπόδιο επίσκεψής τους στη βιβλιοθήκη, παρόλο που το προσωπικό της βιβλιοθήκης μπορεί να γίνει μέρος του μικρού τους δικτύου γνωριμιών. Αυτοί οι χρήστες μπορεί να εκτιμήσουν το ότι οι βιβλιοθηκονόμοι τους χαιρετάνε με το όνομά τους ή ότι τους βρίσκουν υλικό που να ταιριάζει στα ενδιαφέροντά τους. Για πολλούς ανθρώπους με νοητική αναπηρία, η κοινωνική αλληλεπίδραση είναι πιο σημαντική από ότι η ίδια η δραστηριότητα. Οι φιλίες, το ασφαλές περιβάλλον και τα δημόσια μέρη όπου νιώθουν αποδεκτοί, είναι πολύ σημαντικά για αυτούς.
Οι εν λόγω χρήστες έχουν προτιμήσεις και μπορούν να τις διατυπώσουν και να πουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν κατά τη χρήση της βιβλιοθήκης. Οι βιβλιοθηκονόμοι πρέπει να τους φέρονται με σεβασμό και ευγένεια όταν κάνουν ερωτήσεις ή χρειάζονται βοήθεια. Πρέπει να τους εξηγούν συχνά τα όρια και τους κανόνες και να τους βοηθούν να προσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους στο περιβάλλον π.χ. της δημόσιας βιβλιοθήκης. Ίσως μάλιστα χρειαστεί να δείχνουν ευελιξία και κατανόηση όταν υπάρχουν συμπεριφορές που μπορεί να αποσπούν την προσοχή των άλλων ακούσια ή όταν η συμπεριφορά τους μπορεί να είναι ασυνήθιστη και να φοβίζει το προσωπικό και τους χρήστες. Γενικά καλό θα είναι η βιβλιοθήκη να έχει πολιτική η οποία να τεκμηριώνει και να καθοδηγεί τη συμπεριφορά των χρηστών της και την επίλυση τυχόν προβλημάτων. Οι Guidelines for Library Services to People with Mental Retardation του 1999 συστήνουν το προσωπικό να εκπαιδεύεται ώστε να κατανοεί γιατί μερικοί άνθρωποι δεν μπορούν να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους. Παραδείγματα βιβλιοθηκών που εξυπηρετούν άτομα με νοητική αναπηρία είναι οι εξής (Huntington & Swanson, 2002):
• Η Caestecker Public Library στο Γκριν Λέικ έχει αναθέσει σε μια εθελοντική ομάδα ενηλίκων με νοητική αναπηρία να βγάζουν από τα βιβλία τα αυτοκόλλητα όπου αναγράφονται οι ημερομηνίες επιστροφής από τίτλους που επιστρέφονται.
• Η DeForest Public Library έχει αναπτύξει μακροχρόνιο συνεργατικό πρόγραμμα με την τοπική σχολική περιφέρεια για φοιτητές γυμνασίου με νοητική αναπηρία.
• Για αρκετά χρόνια, η Suzanne Curasi στη West Bend Community Memorial Library, διάβαζε ιστορίες γύρω στις 5 φορές το μήνα για ηλικιωμένους με νοητικές αναπηρίες, σε συνεργασία με τον οργανισμό Threshold.
• Το προσωπικό στη Jefferson Public Library είναι οικείο με τις υπηρεσίες για ενήλικες με νοητική αναπηρία μιας και πολλοί τέτοιοι επισκέπτονται τη βιβλιοθήκη σε τακτική βάση. Το αισιόδοξο είναι πως αυτοί οι ενήλικες μπορούν να διαβάσουν και να χρησιμοποιήσουν τη βιβλιοθήκη χωρίς ιδιαίτερη βοήθεια.
Οι επισκέψεις όμως αυτές θέτουν και κάποια προβλήματα. Οι βιβλιοθηκονόμοι πρέπει να παραμένουν ευέλικτοι όταν η συμπεριφορά των χρηστών αυτών ξεφεύγει από κάποια όρια. Για παράδειγμα, παρόλο που πολλοί από αυτούς τους χρήστες ξέρουν να χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο, μπορεί να ζητούν συχνά βοήθεια κατά την πλοήγηση μιας συγκεκριμένης ιστοσελίδας απλά και μόνο για να τραβήξουν την προσοχή του βιβλιοθηκονόμου και όχι για την ίδια την πληροφορία ή την ιστοσελίδα που κοιτάζουν. Ζητάνε επανειλημμένα βοήθεια για να κρατήσουν το βιβλιοθηκονόμο στο πλευρό τους π.χ. για να βρουν μια ιστοσελίδα και αμέσως μετά ζητάνε κάτι άλλο χωρίς να έχουν κοιτάξει καθόλου την ιστοσελίδα. Σε αυτή την απαίτηση για μεμονωμένη καθοδήγηση και προσοχή δεν μπορούν πάντα να ανταποκριθούν οι βιβλιοθηκονόμοι επειδή εκείνη την ώρα πρέπει να εξυπηρετήσουν και τους άλλους χρήστες της βιβλιοθήκης.
Σε τέτοιες περιπτώσεις ίσως είναι απαραίτητο το προσωπικό να επιβάλει περιορισμούς στον αριθμό των αιτημάτων τους ή να απασχολείται ο χρήστης απαραιτήτως με μια ιστοσελίδα για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα προτού ξαναζητήσει βοήθεια. Επίσης, ίσως είναι χρήσιμο η βιβλιοθήκη να σχεδιάζει προγράμματα για άτομα με νοητική αναπηρία τα βράδια ή τα Σαββατοκύριακα γιατί οι ίδιοι και οι γονείς αυτών δουλεύουν την ημέρα.

On‐line Τεχνολογίες
Ως προς το Διαδίκτυο, τα άτομα με νοητική υστέρηση αντιμετωπίζουν προβλήματα με τους δικτυακούς τόπους που δεν έχουν συνεπή δομή και πλοήγηση, απλή ορολογία, κ.ά. Πολλά παιχνίδια υπολογιστών μπορούν να ρυθμιστούν ώστε να παίζουν σε αργότερους ρυθμούς και να επιτρέπουν στα άτομα με νοητική αναπηρία να τα απολαμβάνουν. Σε γενικές γραμμές η σχέση τους με το Διαδίκτυο και τις on‐line τεχνολογίες, είναι ίδια με αυτή των ατόμων με μαθησιακές δυσκολίες.