Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download

Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Δέκατο μέρος (Κεφάλαιο τέταρτο: Πληροφοριακή Συμπεριφορά των ΑμεΑ - Άτομα με Αισθητηριακές Αναπηρίες Ακοής).

Άτομα με Αισθητηριακές Αναπηρίες Ακοής

Στο κεφάλαιο αυτό μελετάται η ομάδα των ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες ακοής, μια ομάδα η οποία δεν έχει φιλοξενηθεί και εξυπηρετηθεί σωστά λόγω της αόρατης φύσης της αναπηρίας τους αλλά και της τάσης τους να απαρνιούνται ή να ελαχιστοποιούν την αναπηρία ακοής τους.

• Γενικά
• Πληροφοριακή Συμπεριφορά
• Υλικό
• Σχέση των Ατόμων με Αναπηρία Ακοής & των Βιβλιοθηκών
• On‐line Τεχνολογίες

Γενικά

Η ομάδα των ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες ακοής (deaf and hearing impaired) είναι επίσης ανομοιογενής καθώς περιλαμβάνει βαρήκοα, Κωφά και κωφάλαλα άτομα. Στα βαρήκοα άτομα η αίσθηση της ακοής ναι μεν λειτουργεί, αλλά ελαττωματικά, με αποτέλεσμα το άτομο να αντιμετωπίζει δυσκολίες στην αντίληψη της ομιλίας ενώ τα Κωφά, είτε φορούν ακουστικά είτε όχι, δεν μπορούν να αντιληφθούν την ομιλία μέσω της ακοής τους. Τέλος, τα κωφάλαλα άτομα είναι Κωφά εκ γενετής ή προγλωσσικά και επιπλέον, παρουσιάζουν αδυναμία στη χρήση της προφορικής γλώσσας.

Άλλος παράγοντας που διευρύνει την ετερογένεια της ομάδας αυτής είναι ο χρόνος εμφάνισης της αναπηρίας που τους διαχωρίζει σε προγλωσσικούς και μεταγλωσσικούς Κωφούς. Οι προγλωσσικοί Κωφοί χάνουν την ακοή τους πριν την ανάπτυξη της γλώσσας (δηλαδή πριν από τα 2‐3 χρόνια τους κατά τα οποία αποκτάται η βασική δομή της γλώσσας) ενώ οι μεταγλωσσικοί την χάνουν σε μεγαλύτερη ηλικία, αφού έχουν ήδη ακούσει και αναπτύξει τον προφορικό λόγο. Το αποτέλεσμα είναι οι δυο αυτοί τύποι Κωφών να χαρακτηρίζονται από εντελώς διαφορετικές επικοινωνιακές ανάγκες (Τρικκαλιώτης, 2001).

Ένας επιπλέον αριθμός παραγόντων που διαφοροποιεί σημαντικά τον πληθυσμό αυτό είναι:

• Ο βαθμός αναπηρίας και οι ακουστικές ανάγκες του καθενός

• Ο χρόνος έναρξης, η διάρκεια και η ποιότητα της έγκαιρης παρεμβατικής υποστήριξης με εκπαιδευτικές υπηρεσίες, οι οποίες διαφοροποιούν εξαιρετικά τους Κωφούς μαθητές. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η κρίσιμη περίοδος των τεσσάρων πρώτων χρόνων της ζωής του παιδιού, κατά την οποία κατακτάται η γλώσσα και η σκέψη και οποιεσδήποτε απώλειες είναι μη αναστρέψιμες.

• Η έγκαιρη έκθεση του παιδιού στη γλώσσα, κατά κύριο λόγο τη νοηματική

• Η προσβασιμότητα στην κατάλληλη εκπαιδευτική τεχνολογία

• Οι κοινωνικοί παράγοντες (π.χ. στάση της κοινωνίας απέναντι στα Κωφά άτομα)

• Η ύπαρξη άλλης αναπηρίας ή όχι

• Ατομικοί παράγοντες

Η Κωφή (Deaf) κοινότητα αποτελεί από μόνη της ένα πολιτισμό, μια ομάδα ατόμων με δική τους γλώσσα, παραδόσεις και άποψη για τον κόσμο. Ο όρος Κωφή στη συγκεκριμένη περίπτωση αναγράφεται με κεφαλαίο Κ γιατί ο όρος κωφός με μικρό κ χρησιμοποιείται πιο συχνά για να αναφερθεί σε μια ιατρική κατάσταση, στη φυσική κατάστασή του να μην ακούει κάποιος. Οι Κωφοί έχουν τον δικό τους λόγο, το δικό τους μέσο έκφρασης που δεν είναι άλλο από την οπτικοκινητική γλώσσα των νευμάτων, η οποία χρησιμοποιείται ως μητρική τους. Στην Ελλάδα χρησιμοποιείται ο όρος Ελληνική Νοηματική, η οποία το 2000 (Ν.2817) αναγνωρίστηκε ως η γλώσσα των Κωφών και βαρήκοων μαθητών και ως δεύτερη γλώσσα τους η Νέα Ελληνική.

Η Ελληνική Νοηματική και η Νέα Ελληνική γλώσσα αναγνωρίζονται ως ισότιμες μεταξύ τους, οπότε και η ενδεδειγμένη γλωσσική παιδαγωγική προσέγγιση είναι η δίγλωσση εκπαίδευση. Επίσης, στο ΥΠΕΠΘ συνιστάται Επιτροπή‐Συλλογικό Όργανο Διοίκησης με την επωνυμία Εθνικός Φορέας Πιστοποίησης της Επαρκούς Γνώσης της Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας και της Γραφής braille όπου μια από τις αρμοδιότητές του είναι η αξιολόγηση όλων των εκπαιδευτικών υλικών που παράγονται με την Ελληνική Νοηματική γλώσσα, πριν την ενσωμάτωσή τους στην εκπαιδευτική διαδικασία.

Σε πανεπιστημιακό επίπεδο, τα τελευταία δεκαπέντε περίπου χρόνια εισάγονται στα ελληνικά πανεπιστήμια πολλοί ΦμεΑ, μεταξύ των οποίων και με αναπηρία ακοής (Νόμος 1351/83). Παρόλο που η ομάδα φοιτητών με αναπηρία ακοής πλήττεται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη δυσκολία πρόσβασης στη μάθηση, οι βιβλιοθηκονόμοι τείνουν να το αγνοούν αυτό.

Στο εξωτερικό, το Πανεπιστήμιο Gallaudet, γνωστό ως Πανεπιστήμιο των Κωφών, αποτελεί το μοναδικό στον κόσμο πανεπιστήμιο θεωρητικών σπουδών για φοιτητές με αναπηρία ακοής. Εκεί η κώφωση αποτελεί τον κανόνα μέσα στην πανεπιστημιακή κοινότητα, γι’ αυτό άλλωστε στη βιβλιοθήκη αυτού του Πανεπιστημίου τα άτομα με αυτή την αναπηρία δεν συναντούν προβλήματα πρόσβασης στην πληροφορία (Hamrick, 2004).

Οι Κωφοί είναι μια πολύ παρεξηγημένη κοινωνική ομάδα. Οι δυνατότητες επικοινωνίας τους με το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο είναι ελαχιστοποιημένες και όταν υπάρχουν, είναι πολύ επιφανειακές. Στο σημείο αυτό κρίνεται σκόπιμο να αναφερθούν κάποιες λανθασμένες αντιλήψεις, εικασίες ή ακόμη και μύθοι που εμποδίζουν αρχικά την κατανόηση των αναγκών αυτής της ομάδας και συνεπώς, την πρόβλεψη και παροχή σωστών υπηρεσιών απέναντί τους:

• Η νοηματική γλώσσα δεν αποτελεί μια παγκόσμια ή διεθνή γλώσσα. Αντίθετα υπάρχουν πολλές, όπως ακριβώς υπάρχουν διαφορετικές προφορικές και γραπτές γλώσσες.

• Οι Κωφοί δεν καταλαβαίνουν τα πάντα με την χειλανάγνωση. Η μάθηση ανάγνωσης μέσω της χειλανάγνωσης εξαρτάται από την ικανότητα, τη μνήμη, το βαθμό αναπηρίας και τον ζήλο μάθησης που διακρίνει το άτομο. Επίσης, τα άτομα με αναπηρία ακοής καταλαβαίνουν και αντιλαμβάνονται κάποια πράγματα που λέγονται στο γύρω χώρο τους, αλλά όχι πάντα (αυτό εξαρτάται από τον βαθμό κώφωσης, από τους ήχους στο περιβάλλον, κ.ά.).

• Τα ακουστικά βοηθήματα ωφελούν κατά πολύ τα άτομα με αναπηρία ακοής, αλλά δεν αποκαθιστούν πλήρως την ακοή που έχει χαθεί.

• Είναι λανθασμένη πρακτική να φωνάζει ο βιβλιοθηκονόμος σε άτομα με αναπηρία ακοής, να μιλά χαμηλόφωνα ή να κάνει υπερβολικές κινήσεις με τα χείλη του. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να διατηρεί το φυσικό ρυθμό της ομιλίας του.

Η έρευνα της ιστορίας των Ελλήνων Κωφών είναι περιορισμένη. Στοιχεία που μαρτυρούν την ύπαρξη άτυπης κοινότητας Κωφών στην Ελλάδα αναφέρονται στις αρχές του 20ου αιώνα. Μαρτυρίες από τους ίδιους τους Κωφούς εμφανίζονται μόνο πρόσφατα και έτσι είναι σχεδόν αδύνατο να αποκτήσει κανείς αυθεντικές και αξιόπιστες πηγές για τη ζωή των Κωφών στο παρελθόν.

Η ομάδα αυτή ΑμεΑ δεν έχει φιλοξενηθεί ή εξυπηρετηθεί σωστά λόγω της αόρατης φύσης της αναπηρίας τους (η κοινότητα των Κωφών είναι μια μικρή και αφανής κοινότητα) αλλά και της τάσης τους να απαρνιούνται ή να ελαχιστοποιούν την αναπηρία τους (Baquis, 2000). Μια από τις προκλήσεις για να βοηθήσει κανείς τους χρήστες της βιβλιοθήκης με προβλήματα ακοής είναι να καταλάβει τις αφανείς ανάγκες τους. Η κώφωση δεν αποτελεί τόσο στέρηση της ακοής όσο στέρηση της πληροφορίας, γι’ αυτό είναι ειρωνικό στην εποχή της πληροφορίας να υπάρχουν ακόμη ομάδες ανθρώπων που “κυριολεκτικά πεινούν” για πληροφόρηση. Δυστυχώς όμως κανείς δεν ξέρει και δεν μπορεί να πει ποια είναι η καλύτερη μέθοδος εκπαίδευσης και πληροφόρησης των Κωφών, διότι κάθε Κωφό παιδί είναι ένα μεμονωμένο άτομο που ανταποκρίνεται διαφορετικά σε διαφορετικές μεθόδους. Το αποτέλεσμα είναι να μην υπάρχει τεχνογνωσία (know how) για την εκπαίδευση των Κωφών και ερευνητική βάση επί αυτών των θεμάτων.


Πληροφοριακή Συμπεριφορά

Για την πληροφοριακή συμπεριφορά των ατόμων με αισθητηριακές αναπηρίες ακοής η βιβλιογραφία είναι ανεπαρκής. Για να κατανοηθεί η σχέση των εν λόγω ατόμων με τη γραφή και την ανάγνωση, κρίνεται σκόπιμο στο σημείο αυτό να γίνει αρχικά λόγος για τη γλωσσική ανάπτυξή τους. Τόσο τα Κωφά όσο και τα ακούοντα παιδιά αναπτύσσονται ως αναγνώστες από πολύ νεαρή ηλικία, όταν έρθουν σε επαφή για πρώτη φορά με το γραπτό λόγο και παρακολουθήσουν τη χρήση του από τους ενήλικες στην καθημερινή ζωή τους. Ωστόσο, παρόλο που τα Κωφά παιδιά διδάσκονται γραφή και ανάγνωση στο σχολείο, η ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων δεν αναπτύσσεται με τρόπο και ταχύτητα ανάλογη με αυτή των ακουόντων παιδιών.

Αναλυτικότερα, οι Wolk και Allen διεξήγαγαν έρευνα με 1664 Κωφούς μαθητές που συμμετείχαν σε ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα και διαπίστωσαν ότι ο μέσος Κωφός μαθητής κέρδιζε μόνο κατά το ένα τρίτο σε μαθησιακές δεξιότητες από κάθε σχολική χρονιά (Wolk & Allen, 1984). Όταν ένας Κωφός μαθητής χρειάζεται 3 χρόνια για να προχωρήσει στην ανάγνωση σε σύγκριση με τον ένα χρόνο που χρειάζεται ένας ακούων, αυτό εξηγεί γιατί πολλοί Κωφοί μαθητές αποφοιτούν από το σχολείο έχοντας επίπεδο ανάγνωσης τετάρτης δημοτικού. Η μέση αναγνωστική ηλικία ενός προγλωσσικού Κωφού που τελειώνει το σχολείο είναι αυτή των 8 ετών και αυτό οφείλεται στο διαφορετικό λεξιλόγιο και σύνταξη μεταξύ της νοηματικής και της κανονικής γλώσσας. Αυτό σημαίνει ότι το 50% των Κωφών παιδιών που αποφοιτούν από το σχολείο έχουν αναγνωστική ικανότητα χαμηλότερη από αυτή ενός εννιάχρονου ακούοντα μαθητή.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, είναι ευνόητο πως ελάχιστοι προγλωσσικοί φτάνουν σε επίπεδο ακαδημαϊκής εκπαίδευσης, γι’ αυτό και οι ανάγκες τους δεν έχουν ακόμη αγγίξει και επηρεάσει τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες.

Επίσης, λίγοι είναι εκείνοι που μπορούν να διαβάσουν εφημερίδες. Συνήθως ενημερώνονται με οπτική αναμετάδοση από το περιβάλλον τους, με αμφισβητούμενη την αξιοπιστία της πληροφορίας και χωρίς να είναι τακτική αυτή η ενημέρωση, χάνοντας έτσι την πληροφόρηση που πλανιέται συνεχώς στο ηχητικό περιβάλλον (Καλαϊτζάκης, 1996).

Τα άτομα με αναπηρία ακοής έχουν κάποια χαρακτηριστικά και συγκεκριμένες αναγνωστικές συνήθειες, οι οποίες θα βοηθήσουν το βιβλιοθηκονόμο να κατανοήσει τη συμπεριφορά τους μέσα στη βιβλιοθήκη και κατά την επαφή τους με τα βιβλία. Όταν διαβάζουν ένα βιβλίο, δεν χρησιμοποιούν την όποια γνώση κατέχουν για να αλληλεπιδράσουν με το κείμενο του βιβλίου. Αδυνατούν να δουν το κείμενο του βιβλίου ως σύνολο και καταβάλουν προσπάθεια για να αποκωδικοποιήσουν τις λέξεις του. Έχουν περιορισμένο λεξιλόγιο και συνήθως κατέχουν λέξεις καθημερινής χρήσης. Δυσκολεύονται ιδιαίτερα να κατανοήσουν αφηρημένες έννοιες και προτάσεις που ξεφεύγουν από την τυπική μορφή “υποκείμενο + ρήμα + αντικείμενο” και δεν κατανοούν επαρκώς την πολυσημία των λέξεων (π.χ. συνώνυμα, αντίθετα). Το πρόβλημα αυτό γίνεται σοβαρό αν σκεφτεί κανείς ότι οι λέξεις με πολλαπλή σημασία αποτελούν τα 2/3 των λέξεων που συναντά κανείς στον προφορικό και γραπτό λόγο. Το αποτέλεσμα όλων αυτών είναι πως, κατά την ανάγνωση ενός βιβλίου, ξοδεύουν τον περισσότερο χρόνο για την αναγνώριση των λέξεων στην επιφανειακή δομή του κειμένου, με αποτέλεσμα να τους απομένει λιγότερος χρόνος για να κατανοήσουν ένα κείμενο στη βαθιά δομή του. Έτσι σε καμία περίπτωση δεν απολαμβάνουν το διάβασμα.

Ωστόσο, παρόλες τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα Κωφά παιδιά στην ανάγνωση, αυτές δεν είναι ανυπέρβλητες. Έχουν τις γνωστικές ικανότητες να γίνουν εξαιρετικοί αναγνώστες με κατάλληλες εκπαιδευτικές μεθόδους, με την παροχή πλούσιου εκπαιδευτικού περιβάλλοντος και με την εφαρμογή σωστής, δίγλωσσης εκπαίδευσης. Σε κάθε περίπτωση στόχος πρέπει να είναι η διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος μέσα στο οποίο το Κωφό παιδί θα μπορεί να αποκτήσει δημιουργικές εμπειρίες ανάγνωσης και γραφής π.χ. μέσα στο περιβάλλον της βιβλιοθήκης.

Οι Κωφοί, όπως οποιαδήποτε άλλη πολιτιστική ομάδα, έχουν συγκεκριμένες πληροφοριακές ανάγκες. Πρώτα από όλα έχουν ανάγκη από πληροφορίες και τρόπους αντιμετώπισης της ξαφνικής αναπηρίας τους. Οι ενήλικες με αναπηρία ακοής (αλλά και οι γονείς των ατόμων αυτών και ιδιαίτερα των παιδιών) τρομοκρατούνται όταν βλέπουν πως δεν υπάρχουν διαθέσιμες πληροφορίες για στρατηγικές που θα τους βοηθήσουν να παραμείνουν επαγγελματικά ενεργοί, να αντιμετωπίσουν καθημερινά προβλήματα, κ.ά. (Baquis, 2000). Σύμφωνα με έρευνα των Kyle και Allsop, το 58% των συμμετεχόντων προγλωσσικών Κωφών δήλωσε πως διαβάζει βιβλία αλλά το 52% εξ αυτών δεν μπορούσε να θυμηθεί τον τύπο του βιβλίου που είχε διαβάσει τελευταία. Το 77% των ενήλικων συμμετεχόντων Κωφών ναι μεν διαβάζει εφημερίδες, αλλά το 74% εξ αυτών τις βρίσκει πολύ δύσκολες προς χρήση (Kyle and Allsop, 1982).


Υλικό

Ως προς το υλικό, η βιβλιοθήκη πρέπει να επεκτείνει το έντυπο υλικό της για την Κωφή κοινότητα και να περιλαμβάνει:

• Συλλογές για ζητήματα κώφωσης. Τα άτομα με αναπηρία ακοής θέλουν η βιβλιοθήκη τους να έχει υλικό ειδικού ενδιαφέροντος για τα Κωφά άτομα, τρέχον και ιστορικό υλικό για την κώφωση, τον Κωφό πολιτισμό, έργα για και από Κωφούς καλλιτέχνες, για τις νοηματικές γλώσσες, κ.ά. Καλό είναι επίσης οι τίτλοι αυτοί να μη διατηρούνται ως ξεχωριστές συλλογές αλλά να ενσωματώνονται στους συνολικούς πόρους της βιβλιοθήκης.

• Yλικό προσαρμοσμένο ή εναλλακτικής μορφής, π.χ. τα hi/lo (high interest, low vocabulary) βιβλία για παιδιά και νέους ενήλικες με φτωχή αναγνωστική ικανότητα.

• Υποτιτλισμένα βίντεο, τα οποία είναι ιδιαίτερα δημοφιλή στα άτομα με αναπηρία ακοής, αν και είναι πολύ ακριβά (Jeal et al., 1996). Γι’ αυτό σε περίπτωση που αυτό δεν μπορεί να γίνει, οι βιβλιοθήκες πρέπει να παρέχουν τον κατάλληλο εξοπλισμό αποκωδικοποίησης και να τα υποτιτλίζουν στη συνέχεια. Ενημερωτικά, τα υποτιτλισμένα βίντεο (captioned videos) αναφέρονται σε φιλμς ή προγράμματα βίντεο, όπου ο διάλογος φαίνεται στην οθόνη μαζί με το υπόλοιπο της εικόνας. Ο τυπωμένος διάλογος, που μπορεί να είναι είτε πάντα ορατός (open captioned) ή ορατός μόνο με την προσθήκη μηχανής αποκωδικοποιητή (closed captioned), πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στην εξυπηρέτηση των πληροφοριακών αναγκών των ατόμων με αναπηρία ακοής.

Για τον υποτιτλισμό των βίντεο ή των πολυμεσικών παρουσιάσεων, η βιβλιοθήκη είτε στέλνει σε μια εταιρεία υποτιτλισμού ένα vhs/dvd και εκείνοι δημιουργούν ένα open captioned dvd (το κόστος είναι 3,5€/λεπτό του βίντεο με κάποιο επιπλέον κόστος αποστολής) είτε το προσωπικό της βιβλιοθήκης μετατρέπει το αρχείο σε wmv αρχείο, τους το στέλνει μέσω Διαδικτύου και εκείνοι δημιουργούν ένα SMI αρχείο που προσθέτει υποτιτλισμό στο wmv (το κόστος είναι 2,6€/λεπτό του βίντεο). Επειδή διαπιστώνει κανείς πως το κόστος είναι απαγορευτικό για να υποτιτλίσει μια βιβλιοθήκη όλα τα πολυμεσικά βίντεο της, πρέπει να επιλέγει και να υποτιτλίζει τα σημαντικότερα και ευρύτερα χρησιμοποιούμενα από τους χρήστες με αναπηρία.

Μια σημαντική πηγή υποτιτλισμένων εκπαιδευτικών μέσων και ανάλογου υποστηρικτικού υλικού είναι το CMP (Captioned Media Program). Το CMP δρα ως πληροφοριακό και εκπαιδευτικό κέντρο υποτιτλισμού και δανείζει δωρεάν περισσότερους από 4,000 opencaptioned τίτλους (βίντεο, CD‐ROM και DVD) όπου τα άτομα με αναπηρία ακοής, οι δάσκαλοι και οι γονείς αυτών μπορούν να τους δανείζονται χωρίς χρέωση ή εγγραφή. Επίσης, το Sign Media Inc. είναι ο μεγαλύτερος παγκοσμίως παραγωγός υλικού σε βιντεοκασέτα και κείμενο στην Αμερικανική Νοηματική Γλώσσα και συλλογών για τον Αμερικάνικο Κωφό Πολιτισμό. Μια άλλη πηγή είναι η Εθνική Βιβλιοθήκη Υποτιτλισμού για Κωφούς (NSLDP) στο Stockport, Cheshire.

Ωστόσο, η πλειονότητα των υποτιτλισμένων βίντεο που είναι διαθέσιμα στις βιβλιοθήκες περιορίζεται σε πρόσφατα και δημοφιλή φιλμ ή ντοκιμαντέρ, αποκλείοντας την πρόσβαση των Κωφών σε μια ευρεία γκάμα υλικού, όπως παλαιότερα φιλμ, κ.ο.κ. Σε οποιαδήποτε πάντως περίπτωση η βιβλιοθήκη πρέπει να προβάλει τη διαθεσιμότητα αυτού του υλικού διότι π.χ. σύμφωνα με έρευνες ελάχιστοι είναι εκείνοι που γνώριζαν πως η εθνική βιβλιοθήκη της Αυστραλίας διαθέτει υποτιτλισμένο υλικό (Day, 1997).

Πέρα από το παραπάνω υλικό, υπάρχουν όμως και άλλες παράμετροι οι οποίες πρέπει να ληφθούν υπόψη. Η βιβλιοθήκη πρέπει να διαθέτει τίτλους που το περιεχόμενό τους να υποστηρίζει την αυτο‐εκτίμηση των Κωφών και να μην αναπαράγει προκαταλήψεις. Γι’ αυτό κατά την επιλογή του υλικού, το προσωπικό πρέπει να καθιερώνει πολιτικές, οι οποίες θα αποφεύγουν τέτοια πρότυπα.


Σχέση των Ατόμων με Αναπηρία Ακοής & των Βιβλιοθηκών

Το 1996 η Υπηρεσία Βιβλιοθήκης για το Φόρουμ των Κωφών, μια μονάδα της ASCLA (Association of Specialized & Cooperative Library Agencies), δημοσίευσε τις Guidelines for Library and Information Services for the American Deaf. Παρόλα αυτά, οι περισσότερες βιβλιοθήκες δεν έχουν φροντίσει να προβλέψουν υπηρεσίες για αυτά τα άτομα και αυτό οφείλεται σε τρεις κυρίως λόγους:

1. Κατά πρώτον, σύμφωνα με έρευνες, οι περισσότερες δραστηριότητες στο χώρο των υπηρεσιών για ΑμεΑ έχουν ωφελήσει κυρίως τα άτομα με αναπηρία όρασης. Αυτό είναι κατανοητό διότι οι βιβλιοθήκες δίνουν έμφαση στα βιβλία και στο διάβασμα, που ως διαδικασία απαιτεί πρωταρχικά την αίσθηση της όρασης. Αυτή η εστίαση όμως του ενδιαφέροντος πρέπει να επαναξιολογηθεί, ειδικά τώρα που οι νέες τεχνολογίες έχουν τη δυναμική να ωφελήσουν ευρεία γκάμα ΑμεΑ

2. Κατά δεύτερον, η κώφωση έχει αποκαλεστεί “αόρατη αναπηρία” επειδή δεν εντοπίζεται μέσω της οπτικής παρατήρησης και οι Κωφοί τείνουν να αναμειγνύονται στη γενικότερη κοινότητα με αποτέλεσμα οι βιβλιοθηκονόμοι να μην τους αναγνωρίζουν

3. Κατά τρίτον, τα άτομα που είναι Κωφά από τη γέννησή τους ή από νεαρή ηλικία επειδή δυσκολεύονται συχνά στην ανάγνωση, έχουν την τάση να μην χρησιμοποιούν τις βιβλιοθήκες με αποτέλεσμα οι βιβλιοθήκες και οι Κωφοί να μην γνωρίζουν ο ένας τον άλλο. Λόγω αυτής της διμερούς άγνοιας, είναι σημαντικό οι βιβλιοθηκονόμοι να μην πέφτουν στην παγίδα “πόσοι Κωφοί χρήστες υπάρχουν;” ούτε να βάζουν στην άκρη τις ανάγκες των Κωφών επειδή έχουν να μεριμνήσουν για τις ανάγκες πολλών άλλων, διαφορετικών μειονοτικών ομάδων

Οι Κωφοί φοιτητές αποτελούν ένα μικρό αλλά αυξανόμενο πληθυσμό στις κολεγιακές κοινότητες. Αντίθετα με τους αρτιμελείς συμφοιτητές τους, οι περισσότεροι φτάνουν στα κολέγια με λίγη ή καθόλου γνώση για τους βασικούς πόρους και τα συστήματα των βιβλιοθηκών των ινστιτούτων τους. Οι Κωφοί φοιτητές συνήθως δεν είναι πολύ εξοικειωμένοι με τη βιβλιοθήκη επειδή η πλειονότητα της προ‐κολεγιακής εκπαίδευσής τους έχει αναλωθεί στη μάθηση και στην ενίσχυση των καθημερινών επιδεξιοτήτων επιβίωσής τους π.χ. χειλανάγνωση και επικοινωνιακές επιδεξιότητες (Norton, 1992). Η κατάσταση αυτή περιπλέκεται ακόμη πιο πολύ, όταν οι περισσότεροι βιβλιοθηκονόμοι έχουν λίγη ή καθόλου γνώση για την κώφωση.

Επειδή είναι δύσκολο να δικαιολογήσει κανείς μια αόρατη αναπηρία, σχετικά λίγες βιβλιοθήκες προσφέρουν προγράμματα και τεχνολογίες για τον Κωφό χρήστη. Στις ΗΠΑ το American Library Directory έχει μια λίστα με βιβλιοθήκες των ΗΠΑ που δίνουν έμφαση στις υπηρεσίες για τους Κωφούς χρήστες. Συνολικά 43 πολιτείες των ΗΠΑ και 4 επαρχίες του Καναδά είναι μέσα στη λίστα αυτή. Κάποιες πολιτείες αριθμούν μόνο μια βιβλιοθήκη που παρέχει κάποια υπηρεσία στους Κωφούς ενώ άλλες έχουν περισσότερες, περιλαμβάνοντας σχολικές, ειδικές και ακαδημαϊκές. Το αισιόδοξο είναι πως παρά την ανεπάρκεια υπηρεσιών για τη Κωφή κοινότητα καθώς και την άρνηση ορισμένων προμηθευτών και βιβλιοθηκονόμων να τους εξυπηρετήσουν, η ενημέρωση για τις υποστηρικτικές τεχνολογίες για Κωφούς μεγαλώνει. Υπάρχουν ήδη αρκετά προϊόντα για να εξυπηρετούν τους Κωφούς αλλά τα περισσότερα είναι υπό έρευνα και ανάπτυξη. Ωστόσο, κανένα από αυτά δεν απευθύνεται ή προορίζεται ειδικά για βιβλιοθηκονομικές υπηρεσίες ή σκοπούς.

Σίγουρα σε σύγκριση με άλλους χρήστες με αναπηρία (π.χ. τυφλοί και αμβλύωπες με χαμηλή όραση), τα άτομα με αναπηρία ακοής αντιμετωπίζουν γενικά λιγότερες δυσκολίες κατά τη χρήση των βιβλιοθηκών. Παραδείγματος χάρη, μπορούν να επικοινωνούν με τη βιβλιοθήκη τηλεφωνικώς με την εγκατάσταση μιας συσκευής TDD (Telecommunication Device for the Deaf) όπου το προσωπικό λαμβάνει και στέλνει μηνύματα στο χρήστη. Τα περισσότερα γραφεία εξυπηρέτησης των βιβλιοθηκών στις ΗΠΑ είναι εφοδιασμένα με τέτοιες συσκευές τηλεπικοινωνιών (Huang, 1997).

Η γλώσσα είναι ένα πρωταρχικό εμπόδιο που αποθαρρύνει συχνά τα Κωφά άτομα από το να απολαμβάνουν τις υπηρεσίες των δημοσίων βιβλιοθηκών. Επειδή η ομιλούμενη γλώσσα της χώρας τους (π.χ. αγγλικά) είναι συνήθως η δεύτερή τους γλώσσα, οι Κωφοί δεν μπορούν να χρησιμοποιούν τους πόρους που χρησιμοποιούν όλοι οι άλλοι για να ενημερώνονται και έτσι χάνουν πολύτιμες ανακοινώσεις της βιβλιοθήκης, για προγράμματα ή νέες υπηρεσίες. Έτσι η επικοινωνία για τους Κωφούς αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο.

Για τα άτομα με αναπηρία ακοής, ένα άτομο από το προσωπικό καλό θα ήταν να γνωρίζει τη νοηματική γλώσσα. Μια τέτοια κίνηση είναι πολύ συμβολική και δείχνει ότι οι Κωφοί χρήστες είναι σημαντικοί και ευπρόσδεκτοι στη βιβλιοθήκη. Η βιβλιοθήκη καλό είναι να χρηματοδοτεί τη συμμετοχή του προσωπικού σε μαθήματα νοηματικής γλώσσας ώστε να μπορούν να αφηγούνται ιστορίες στα άτομα με αναπηρία ακοής, να παίζουν κουκλοθέατρο στη νοηματική για τα παιδιά, κ.ά.

Στις βιβλιοθήκες που δεν γνωρίζει κανένας τη νοηματική, πρέπει να υπάρχουν βιβλιοθηκονόμοι που να ξέρουν τουλάχιστον να συλλαβίζουν με τη χρήση δαχτύλων. Αν το προσωπικό δεν διαθέτει τέτοιες επικοινωνιακές δεξιότητες, τότε η βιβλιοθήκη πρέπει να προσλαμβάνει διερμηνείς νοηματικής όταν πρόκειται για την παρουσίαση σημαντικών προγραμμάτων ή δραστηριοτήτων. Σε περιπτώσεις ακουστικών παρουσιάσεων π.χ. ένα ηχογραφημένο μήνυμα το οποίο καλωσορίζει τους χρήστες στην ιστοσελίδα της βιβλιοθήκης, πρέπει να υπάρχουν επεξηγηματικές σημειώσεις.

Τα άτομα με αναπηρία ακοής έχουν ανάγκη από ευχάριστη ατμόσφαιρα μέσα στη βιβλιοθήκη, κάτι στο οποίο βοηθά η νοοτροπία και η στάση του front‐line προσωπικού. Ντρέπονται να ζητούν βοήθεια διότι δεν αισθάνονται συναισθηματικά ασφαλείς ή αποδεκτοί στις σχέσεις τους με τους ακούοντες όσο με τους Κωφούς. Ειδικά, οι άνθρωποι που έχουν χάσει την ακοή τους σε πιο μεγάλη ηλικία, όταν επικοινωνούν με το βιβλιοθηκονόμο, είναι ντροπαλοί επειδή δεν μιλούν καλά ή δεν θέλουν να αποκαλύψουν το πρόβλημά τους, ώστε να μην τους συσχετίζουν με την Κωφή κοινότητα. Επίσης, τα Κωφά άτομα, επειδή αντιλαμβάνονται εύκολα τις οπτικές εικόνες, μπορούν να καταλάβουν αμέσως αν είναι αμήχανος ο βιβλιοθηκονόμος που τους μιλάει ή όχι και ανάλογα αισθάνονται άβολα και εκείνοι.

Γενικώς οι χρήστες αυτοί χρειάζονται εκτενή καθοδήγηση μέσα στη βιβλιοθήκη. Όταν πρέπει να χρησιμοποιήσουν κάποια βιβλιοθηκονομικά εργαλεία που απαιτούν δυσκολότερη γλώσσα, τρομοκρατούνται ή όταν δεν έχουν κάποιο τρόπο να επικοινωνήσουν με το προσωπικό, προτιμούν να μην χρησιμοποιήσουν καθόλου τη βιβλιοθήκη.

Κάποιοι Κωφοί συσχετίζουν την ανάγνωση με την αποτυχία ή πολλοί δεν εκμεταλλεύονται τους πόρους της βιβλιοθήκης, γι’ αυτό το προσωπικό πρέπει να βρίσκει εναλλακτικές στρατηγικές για να τους προσελκύσει στη βιβλιοθήκη (Goddard, 1996). Στις ΗΠΑ τα στατιστικά δείχνουν ότι η κώφωση είναι η πιο “χρόνια αναπηρία” και αυτό και μόνο θα έπρεπε να κάνει την εξυπηρέτηση αυτής της ομάδας σημαντική στις βιβλιοθήκες (Marks, 2005). Παρόλα αυτά, πολλές βιβλιοθήκες στις ΗΠΑ αποτυγχάνουν να ικανοποιήσουν τις πληροφοριακές ανάγκες των Κωφών χρηστών τους λόγω οικονομικών περιορισμών. Το κόστος είναι ένας σημαντικός παράγοντας σε οποιαδήποτε βιβλιοθήκη και, όπως είναι εμφανές τα τελευταία χρόνια, η πρόσβαση δεν είναι μόνο ένα φυσικό ζήτημα αλλά και οικονομικό.

Σύμφωνα με την Carol Mularski πολύ λίγοι βιβλιοθηκονόμοι έχουν τα προσόντα να ανταποκριθούν στις ανάγκες των Κωφών φοιτητών (Mularski, 1987). Το 1999 ο Butdisuwan S. σε ομιλία του στο 65ο συνέδριο της IFLA στην Ταϋλάνδη ανέφερε πως συνάντησε έναν βιβλιοθηκονόμο που δούλευε σε σχολείο Κωφών και τον ρώτησε πως τα κατάφερνε με τους Κωφούς χρήστες. Ο βιβλιοθηκονόμος απάντησε πως αναγκάστηκε να μάθει να επικοινωνεί με τους Κωφούς καθώς επίσης και σχετικά θέματα όπως ψυχολογία των Κωφών όταν άρχισε την καριέρα του, κάτι βέβαια το οποίο τον άγχωσε ιδιαίτερα. Υποστήριξε μάλιστα πως αν υπήρχε ένα μάθημα για ΑμεΑ στο πρόγραμμα σπουδών της σχολής του βιβλιοθηκονομίας, θα ήταν πολύ καλύτερα προετοιμασμένος και ενημερωμένος για τέτοιες περιπτώσεις (Butdisuwan, 1999). Γι’ αυτό, το προσωπικό πρέπει να είναι εκπαιδευμένο να αναγνωρίζει και να επικοινωνεί με τα άτομα αυτά. Μερικές βιβλιοθήκες χρηματοδοτούν τη συμμετοχή του προσωπικού τους σε μαθήματα νοηματικής γλώσσας, όπου τέτοιες δραστηριότητες δείχνουν ότι η βιβλιοθήκη δίνει σημασία στη γλώσσα της Κωφής κοινότητας.

Το προσωπικό πρέπει να διαθέτει τις ανάλογες επικοινωνιακές δεξιότητες, όπως γνώση της νοηματικής γλώσσας ή cued speech [το σύστημα επικοινωνίας που καθιστά πιο προσβάσιμες τις προφορικές γλώσσες χρησιμοποιώντας ένα μικρό αριθμό σχημάτων με τα χέρια κοντά στο στόμα (αντιπροσωπεύοντας φωνήεντα), ως ένα συμπλήρωμα στη χειλανάγνωση για να διαφοροποιεί τις λέξεις που μοιάζουν στα χείλη]. Όταν όμως το προσωπικό δεν γνωρίζει να χρησιμοποιεί άλλα μέσα επικοινωνίας πλην των προφορικών, οι Κωφοί χρήστες νιώθουν τρομοκρατημένοι, εγκαταλείπουν τη βιβλιοθήκη και αρνούνται να επιστρέψουν.

Η Safety Harbor (Fla.) Δημόσια Βιβλιοθήκη στην Pinellas προκειμένου να εξυπηρετήσει τους Κωφούς χρήστες, δημιούργησε ένα πρόγραμμα αλφαβητισμού για τους Κωφούς της περιοχής, στο πλαίσιο του οποίου ανέπτυξε συλλογή σχετική με την κώφωση, την Αμερικάνικη Νοηματική Γλώσσα (ASL) και τον Κωφό Πολιτισμό. Στην αρχή οι χρήστες δυσκολεύονταν να κατανοήσουν ότι μπορούν να δανειστούν υλικό εκτός της βιβλιοθήκης. Όταν το κατάλαβαν, δημιουργήθηκε άλλο πρόβλημα διότι αφού δανείζονταν τίτλους, η πλειονότητα δεν μπορούσε να επιστρέψει τα βιβλία εμπρόθεσμα και έτσι κατέληγαν χρεωμένοι με μεγάλα πρόστιμα και γι’ αυτό σταματούσαν για λίγο να πηγαίνουν στη βιβλιοθήκη. Κάποιοι μάλιστα ανέθεσαν σε τρίτους την επιστροφή των βιβλίων για να αποφύγουν τα πρόστιμα και να μπορούν να χρησιμοποιήσουν ξανά τη βιβλιοθήκη (Rodriguez & Reed, 2003).

υπήρξαν θετικά, όπως: “Στη βιβλιοθήκη έμαθα να χρησιμοποιώ το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και τώρα μπορώ να επικοινωνώ με τους γονείς μου, που δεν γνωρίζουν τη νοηματική”, “από τότε που ξεκίνησα να χρησιμοποιώ τη βιβλιοθήκη, έχω μάθει να εξασκούμαι στην ανάγνωση και γραφή”, κ.ο.κ.

Στη βιβλιοθήκη Wallace του Rochester Institute of Technology, που εξυπηρετεί τα οκτώ κολέγια της πανεπιστημιακής κοινότητας, υπάρχει μόνο ένας βιβλιοθηκονόμος εξειδικευμένος στην εξυπηρέτηση ΦμεΑ, μεταξύ των οποίων 1,200 Κωφοί. Σίγουρα οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί βιβλιοθηκονόμοι δεν θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν ένα τόσο μεγάλο αριθμό Κωφών φοιτητών γι’ αυτό τέτοιες καταστάσεις πρέπει να αποφεύγονται (Norton, 1992). Επίσης, όταν το προσωπικό δίνει βιβλιογραφικές οδηγίες, καλό θα είναι η ομάδα των χρηστών να μην ξεπερνά τον αριθμό των 10 ατόμων προκειμένου να δίνεται η σωστή καθοδήγηση. Ειδάλλως οι περισσότεροι χρήστες σε μια ομάδα κάνουν την επικοινωνία δύσκολη, καθώς κάθε χρήστης θέλει να βλέπει καθαρά τον βιβλιοθηκονόμο και να προσέχει τι δείχνει κάθε φορά.

Άλλα εμπόδια που συναντούν οι εν λόγω χρήστες στις βιβλιοθήκες είναι:

• Πολλές πληροφορίες ανακοινώνονται προφορικά, με αποτέλεσμα να τις χάνουν και να μη μπορούν να επιλέξουν ή να αποφασίσουν τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιήσουν τη βιβλιοθήκη.

• Έλλειψη ευκρινών, σαφών πληροφοριών

• Προσωπικά εμπόδια π.χ. άνθρωποι ανυπόμονοι, που μουρμουρίζουν, που χρησιμοποιούν πολύπλοκη γλώσσα, δεν επαναλαμβάνουν πράγματα όταν τους ρωτάει ο Κωφός χρήστης, κ.ο.κ.


On‐line Τεχνολογίες

Όσον αφορά τη σχέση των ατόμων με αναπηρία ακοής με τις on‐line τεχνολογίες και το Διαδίκτυο, διερωτάται κανείς κατά πόσο ο Κωφός χρήστης:

• Αντιλαμβάνεται τους ήχους προειδοποίησης του υπολογιστή (π.χ. μπιπ λάθους)

• Ακούει τα soundtracks που υπάρχουν στα πολυμέσα, τα βίντεο και τις λοιπές αλληλεπιδραστικές εφαρμογές. Μέχρι πρόσφατα, οι γραφικές διεπιφάνειες και οι διεπιφάνειες κειμένου επέτρεπαν άμεση πρόσβαση στα συστήματα υπολογιστών για τους Κωφούς χρήστες. Δυστυχώς όμως με την εισαγωγή των πολυμεσικών παρουσιάσεων, αυτή η ισότητα πρόσβασης ανετράπη.

Ακόμη όμως και αν ένας Κωφός παρακολουθεί ένα υποτιτλισμένο, πολυμεσικό βίντεο με τη βοήθεια οπτικών ενδείξεων αντί φωνής και ήχου, δημιουργούνται άλλοι προβληματισμοί που χρήζουν διερεύνησης, όπως:

• Αν όλα αυτά επηρεάζουν αρνητικά το επίπεδο αφομοίωσης πληροφοριών του χρήστη

• Αν η χρήση των υποτιτλισμών διορθώνει οποιαδήποτε πιθανή μείωση αφομοίωσης των πληροφοριών από τον χρήστη ενώ παρακολουθεί μια πολυμεσική παρουσίαση ή όχι και αν αυτό με τη σειρά του επηρεάζει τη συνολική ψυχαγωγία που αντλεί ο χρήστης

Πιθανότατα, ένας μέσος Κωφός που παρακολουθεί ένα πολυμεσικό βίντεο με τη βοήθεια υποτιτλισμού (ανεξάρτητα από το περιεχόμενο του ήχου ή τον τύπο του βίντεο), θα αφομοίωνε λιγότερες πληροφορίες από ότι ένας μέσος ακούων. Όμως αυτό δεν αρκεί. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα που να επιβεβαιώνει και να εντοπίζει την επίδραση και άλλων παραγόντων, όπως ο αλφαβητισμός, το κοινωνικό επίπεδο του Κωφού, η πολυπλοκότητα των υποτιτλισμών, κ.ά.

Παρόλα αυτά, ο Ιστός αποτελεί ένα σημαντικό πόρο για τους Κωφούς ύστερα από μελέτη των διαθέσιμων στο Διαδίκτυο πόρων για την κώφωση, τους Κωφούς ανθρώπους και τον Κωφό πολιτισμό. Μάλιστα ο John Michael Day εντόπισε περισσότερα από 100.000 τεκμήρια σχετικά με την κώφωση και τον Κωφό πολιτισμό στον Ιστό (Day, 1997). Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το Deaf World Web, το οποίο λειτουργεί ως μια online διεθνής εγκυκλοπαίδεια με πληροφορίες για την κώφωση, διαθέσιμη σε περισσότερες από 5 γλώσσες.

Ο Ιστός έχει αντιμετωπιστεί ως μια “ανάμεικτη ευλογία” για την Κωφή κοινότητα διότι από τη μια παρέχει πρόσβαση σε πλούτο πληροφορίας σε μορφή κειμένου, από την άλλη η έλλειψη υποτιτλισμού στο ακουστικό υλικό αποτελεί μεγάλο εμπόδιο. Βέβαια, πέρα από τις προκλήσεις που θέτουν οι υπολογιστές για τα άτομα αυτά, δεν πρέπει να παραβλέπει κανείς και τη θετική συμβολή των υπολογιστών για αυτή την ομάδα χρηστών. Οι υπολογιστές έχουν φέρει επανάσταση στη ζωή τους, ιδιαίτερα το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο το οποίο εκμηδενίζει οποιαδήποτε εμπόδια επικοινωνίας και απόστασης.

Για τα Κωφά άτομα, οι υπολογιστές είναι κατά κύριο λόγο “σιωπηλές συσκευές”, με τις οποίες επικοινωνούν οπτικά. Ωστόσο δυσκολεύονται να συλλάβουν τους ήχους του υπολογιστή, ειδικότερα αν αυτοί δεν συνοδεύονται από οπτικές ενδείξεις πάνω στην οθόνη. Από την άλλη το καλό είναι ότι πέρα του ήχου, τα άτομα με αναπηρία ακοής σπάνια αντιμετωπίζουν προβλήματα με το Διαδίκτυο αφού η χρηστικότητα της ιστοσελίδας παραμένει σχεδόν πάντα η ίδια, ακόμη και όταν ο ήχος σβηστεί. Βέβαια με την ολοένα και περισσότερο επικράτηση των πολυμέσων, αυτό σύντομα θα αλλάξει. Ένα δεύτερο, μικρότερο σε βαθμό εμπόδιο είναι ότι κατανοούν δύσκολα και με αργό ρυθμό τι υπάρχει στην ιστοσελίδα επειδή η πρώτη τους γλώσσα είναι η νοηματική.

Παρόλο που το Διαδίκτυο δεν παρουσιάζει ανυπέρβλητα εμπόδια, πολλοί Κωφοί δεν έχουν υπολογιστές στο σπίτι τους, δεν ξέρουν πώς να τους χρησιμοποιούν και επίσης, αγνοούν ότι μπορεί να βρουν τέτοιους στις βιβλιοθήκες. Γι’ αυτό η καθιέρωση βασικών μαθημάτων υπολογιστών και του Διαδικτύου για Κωφούς στο πλαίσιο λειτουργίας της βιβλιοθήκης είναι απαραίτητα και καλό θα είναι να συνοδεύονται από διερμηνείς της νοηματικής.