Creativity

Innovation

Originality

Imagination

 

Salient

Salient is an excellent design with a fresh approach for the ever-changing Web. Integrated with Gantry 5, it is infinitely customizable, incredibly powerful, and remarkably simple.

Download

Διδακτορική διατριβή τής Άννας Κουλικούρδη με θέμα «Πληροφοριακή Συμπεριφορά των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ) και οι Υποστηρικτικές Τεχνολογίες σε Περιβάλλον Βιβλιοθηκών». Έκτο μέρος (Κεφάλαιο τρίτο: Μεθοδολογία Έρευνας).

3. Μεθοδολογία Έρευνας

Στο κεφάλαιο αυτό μελετάται η μεθοδολογία έρευνας που υιοθετήθηκε για τη συλλογή των δεδομένων με τελικό στόχο να εξεταστούν σφαιρικά οι υπηρεσίες των βιβλιοθηκών για ΑμεΑ, η οπτική των εταιρειών ΥΤ για τις βιβλιοθήκες, τα προγράμματα σπουδών των σχολών βιβλιοθηκονομίας, η σχέση των παραγωγών braille με τις βιβλιοθήκες, κ.ά.

Διακρίνονται δυο μέθοδοι έρευνας: η ποιοτική και η ποσοτική. Η εργασία ξεκινά με την υιοθέτηση της ποιοτικής έρευνας, η οποία χρησιμοποιείται ευρύτατα στη διεθνή βιβλιογραφία και συγκεκριμένα σε έρευνες της συμπεριφοράς ΑμεΑ ως η καταλληλότερη για αυτό το σκοπό.

Στην παρούσα εργασία ωστόσο μαζί με την ποιοτική έρευνα, συνδυάστηκε εποικοδομητικά και η ποσοτική, ο συνδυασμός των οποίων οδηγεί στο λεγόμενο τριγωνισμό. Τριγωνισμός είναι η αμοιβαία συνύπαρξη και εγκυρότητα αποτελεσμάτων που αποκτήθηκαν στη βάση διαφορετικών μεθόδων, ο συνδυασμός δηλαδή και η συνεργασία της ποιοτικής και της ποσοτικής μεθόδου.


3. Μεθοδολογία Έρευνας

Η παρούσα εργασία, ως μεθοδολογία, υιοθετεί την ποιοτική και ποσοτική έρευνα, και ο συνδυασμός των δυο οδηγεί στον λεγόμενο τριγωνισμό. Τριγωνισμός είναι η αμοιβαία συνύπαρξη και εγκυρότητα αποτελεσμάτων που αποκτήθηκαν στη βάση διαφορετικών μεθόδων, ο συνδυασμός δηλαδή και η συνεργασία της ποιοτικής και της ποσοτικής μεθόδου.

Η ποιοτική μέθοδος, συναντάται ιδιαίτερα στην εκπαιδευτική έρευνα και αποτελεί τη μη ποσοτική εξέταση και ερμηνεία παρατηρήσεων με σκοπό να ανακαλύπτει υποβόσκουσες έννοιες και σχέσεις. Πολλές φορές η ποιοτική έρευνα αντιπαρατίθεται στην ποσοτική, ωστόσο η ευρύτερη ιδέα που χαρακτηρίζει την προσέγγιση του τριγωνισμού είναι ότι αν διαφορετικά είδη δεδομένων υποστηρίζουν το ίδιο αποτέλεσμα, τότε πολλαπλασιάζεται η εμπιστοσύνη στο αποτέλεσμα αυτό. Συμπερασματικά, η ποσοτική μέθοδος χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με την ποιοτική σε μελέτες και περιπτώσεις όπου η μία ή η άλλη δεν μπορεί να περιγράψει ικανοποιητικά ή να ερμηνεύσει επαρκώς μια κατάσταση. Η πραγματοποίηση της έρευνας βασίστηκε στην επισκόπηση του ερευνητικού πεδίου και στη συγκέντρωση δεδομένων με τη σύνταξη και αποστολή ερωτηματολογίων, με τηλεφωνική επικοινωνία, καθώς και με επίσκεψη σε φορείς ΑμεΑ, στο βαθμό βέβαια που αυτό ήταν εφικτό.

Στα πρώτα κεφάλαια, η εργασία ξεκινά με την υιοθέτηση της ποιοτικής έρευνας, η οποία χρησιμοποιείται ευρύτατα στη διεθνή βιβλιογραφία και συγκεκριμένα σε έρευνες της πληροφοριακής συμπεριφοράς των ΑμεΑ, ως η καταλληλότερη για αυτό το σκοπό. Έχει τις ρίζες της στην κοινωνιολογία και ασχολείται περισσότερο με την ανάπτυξη εννοιών και ιδεών παρά με την εφαρμογή ήδη προϋπαρχουσών εννοιών (Halfpenny, 1979). Πιο συγκεκριμένα, η ποιοτική έρευνα περιέλαβε τη χρήση δεδομένων όπως συνεντεύξεις, τηλεφωνικές επικοινωνίες, επισκέψεις σε φορείς ΑμεΑ, e‐mails, διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία, ντοκουμέντα και δεδομένα παρατήρησης των συμμετεχόντων (των ΑμεΑ, των βιβλιοθηκονόμων, των εταιρειών ΥΤ και των παρόχων on‐line πληροφορίας), ενημερωτικές λίστες (mailing lists), λίστες συζητήσεων, ενημερωτικά newsletters ομοσπονδιών για ΑμεΑ και εντυπώσεις και σχόλια του ερευνητή. Οι παραπάνω πηγές δεδομένων διακρίθηκαν σε πρωτογενείς (primary sources) και δευτερογενείς (secondary). Οι πρωτογενείς είναι εκείνα τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν αλλά δεν υπήρχαν πουθενά δημοσιευμένα και αντλήθηκαν μέσω προσωπικής επαφής με ανθρώπους ή φορείς. Οι δευτερογενείς αναφέρονται σε οποιοδήποτε υλικό (βιβλία, άρθρα, κτλ) το οποίο ήταν επισήμως δημοσιευμένο επί του αντικειμένου.

Σημειωτέον πως τα ποιοτικά δεδομένα δεν είναι αριθμητικά ή μετρήσιμα και η πλειονότητα των ερευνητών που ασπάζονται την ποιοτική μέθοδο προτιμούν τον όρο “εμπειρικό υλικό” (empirical material) παρά τη λέξη “δεδομένα” (data).

Χαρακτηριστικά παραδείγματα μεθόδων ποιοτικής έρευνας είναι η έρευνα δράσης (action research), η περιπτωσιολογική έρευνα (case study research) και η εθνογραφία (ethnography), εκ των οποίων υιοθετήθηκε η πρώτη. Η έρευνα δράσης επιλέχθηκε διότι, όπως αναφέρεται στη διεθνή βιβλιογραφία, σε συνδυασμό με ομάδες ενδιαφέροντος (focus groups) και συνεντεύξεις, είναι η καταλληλότερη καθώς επιτρέπει προσαρμοστικότητα στη μελέτη ώστε να βρίσκεται η καλύτερη δυνατή λύση στο πρόβλημα (Williamson et al., 2001). Η έρευνα δράσης μελετάει μια κοινωνική κατάσταση με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας της δράσης στο πλαίσιο αυτής της κατάστασης. Αποτελεί έναν εναλλακτικό, δημοκρατικό και συμμετοχικό τύπο έρευνας, που συμβάλλει συγχρόνως στην κοινωνική θεωρία και πράξη. Επιπρόσθετα, ενθαρρύνει την κατανόηση των ανθρώπων‐συμμετεχόντων και του κοινωνικού‐πολιτιστικού περιβάλλοντος στο οποίο ζουν. Εστιάζει στο προσωπικό νόημα των γεγονότων, τη μελέτη της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στους ανθρώπους και το περιβάλλον, τις τάσεις και τις αντιλήψεις. Κύριο συστατικό στην έρευνα δράσης είναι η διαπραγμάτευση και απαιτεί ο ερευνητής να διακρίνεται από ευαισθησία απέναντι στο θέμα το οποίο διαπραγματεύεται. Ένας από τους πιο διαδεδομένους ορισμούς της έρευνας αυτής είναι αυτός του Rapoport, ο οποίος αναφέρει (Rapoport, 1970):

Η έρευνα δράσης στοχεύει να συμβάλει τόσο στις πρακτικές ανησυχίες των ανθρώπων σε μια άμεση προβληματική κατάσταση (στη συγκεκριμένη περίπτωση οι ανεπαρκείς υπηρεσίες βιβλιοθηκών για τα ΑμεΑ), όσο και στους σκοπούς της κοινωνικής επιστήμης με κοινές συνεργασίες μέσα σε ένα αμοιβαία αποδεκτό εθνικό πλαίσιο.

Η έρευνα δράσης και κατά συνέπεια η παρούσα εργασία, στοχεύει να επαυξήσει το απόθεμα γνώσης της βιβλιοθηκονομικής κοινότητας και όχι απλά να εφαρμόσει κοινωνική επιστημονική γνώση, κάτι το οποίο αποτελεί έργο της εφαρμοσμένης κοινωνικής επιστήμης.

Γενικότερα, υπάρχει μια τάση οι περισσότερες έρευνες να στηρίζονται σε μεγάλη έκταση σε αριθμητικά δεδομένα, π.χ. καταγράφουν τον αριθμό βιβλίων εναλλακτικής μορφής, τον αριθμό των ανθρώπων ενός συγκεκριμένου υπόβαθρου, τον αριθμό των ΑμεΑ που χρησιμοποιούν ή δεν χρησιμοποιούν μια υπηρεσία, κτλ. Τέτοια δεδομένα είναι σίγουρα σημαντικά και αποτελούν ένα δείκτη απόδοσης των βιβλιοθηκών. Ωστόσο, οι αριθμοί αυτοί τείνουν να αντιμετωπίζουν μόνο τα εισαχθέντα και εξαχθέντα δεδομένα και υπάρχει κίνδυνος να λάβει κανείς υπόψη μόνο ο,τιδήποτε μετρήσιμο και να χάσει πολύ πιο ουσιώδη πράγματα για τη λειτουργία της βιβλιοθήκης (π.χ. την εμπειρία και οπτική των χρηστών της βιβλιοθήκης). Αυτοί οι ποιοτικοί δείκτες συχνά αποτελούν έναν πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο αξιολόγησης των υπηρεσιών πληροφόρησης για ΑμεΑ.

Ωστόσο, για να είναι η παρούσα εργασία έγκυρη και αξιόπιστη στατιστικά, υιοθέτησε και την ποσοτική έρευνα. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της έρευνας είναι να ενσωματώνει το στατιστικό στοιχείο (απαντά στην ερώτηση “πόσο;”) και να ποσοτικοποιεί την έκταση ενός θέματος, βασιζόμενη σε δηλώσεις όπως “οτιδήποτε υπάρχει, υπάρχει σε συγκεκριμένη ποσότητα και μπορεί να μετρηθεί”. Αναλυτικότερα, χρησιμοποιείται για να καταμετρήσει την ενημέρωση, τη νοοτροπία, τη συμπεριφορά και την ικανοποίηση του συμμετέχοντα λαμβάνοντας ένα στατιστικό δείγμα για την κατανόηση του συνόλου και εξάγοντας σημαντικά δεδομένα. Η κύρια ποσοτική μέθοδος που υιοθετήθηκε στην παρούσα μελέτη ήταν τα ερωτηματολόγια προκειμένου να αποδώσουν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του συνόλου και να επάγουν συμπεράσματα και διαπιστώσεις. Το ερωτηματολόγιο αποτελεί αποτελεσματική μέθοδο για την εκμαίευση (elicitation), καταγραφή (recording) και συλλογή (collecting) δεδομένων.

Κατά τη δόμηση του ερωτηματολογίου επιχειρήθηκε να αποφευχθούν προκαταλήψεις, με την υιοθέτηση ενός χαλαρού συνόλου ερωτήσεων (τα αποκαλούμενα “open‐ended” ερωτηματολόγια) για ελεύθερες απαντήσεις σε αντίθεση με εκείνα όπου ο ερωτώμενος καλείται να αντιδράσει σε ένα πολύ στενά οριοθετημένο ζήτημα (“close‐ended” ερωτηματολόγια) με συγκεκριμένη απάντηση (ναι ή όχι). Σημειωτέο πως τα “open‐ended” ερωτηματολόγια παράγουν κυρίως ποιοτικά δεδομένα σε αντίθεση με τα “close‐ended” που παράγουν ποσοτικά. Επίσης, επιδιώχθηκε σύνοψη και περιεκτικότητα ώστε το ερωτηματολόγιο να μην είναι μεγάλο, να μην απαιτεί πολύ χρόνο ανάλυσης και να μην αποθαρρύνει τους συμμετέχοντες. Τέλος, η δομή τους ξεκινά από γενικότερες ερωτήσεις και καταλήγει σε ειδικότερες ενώ αποφεύχθηκαν ερωτήσεις που σχετίζονται ή προσβάλλουν τις ατομικές ελευθερίες των ερωτηθέντων.

Στα ερωτηματολόγια που απεστάλησαν συμπεριλήφθησαν τρεις τύποι ερωτήσεων:

• Ερωτήσεις πραγματικού τύπου (factual type questions): Ερωτήσεις για δημόσιες, παρατηρήσιμες πληροφορίες (για παράδειγμα σε τι είδους βιβλιοθήκη εργάζεται ο συμμετέχων ή το μέγεθος συλλογής της βιβλιοθήκης)

• Ερωτήσεις γνώμης (opinion‐type questions): Οι ερωτήσεις αυτού του είδους αποσπούν πληροφορίες για το τι πιστεύει ο ερωτηθείς για κάτι ή κάποιον. Εδώ δεν υπάρχει σωστή ή λανθασμένη απάντηση, απλά καθένας εκφράζει τη γνώμη του.

• Ερωτήσεις συμπεριφοράς (attitude questions): Οι ερωτήσεις αυτής της κατηγορίας εστιάζουν την προσοχή του ερωτηθέντα στον εαυτό του, στην εσωτερική απάντησή του σε γεγονότα και καταστάσεις της ζωής

Πιο συγκεκριμένα, εστάλησαν 7 ερωτηματολόγια:

1. Στις 28/02/05 εστάλη ερωτηματολόγιο σε 155 εταιρείες‐κατασκευαστές υποστηρικτικών τεχνολογιών διεθνώς, τα στοιχεία των οποίων εντοπίστηκαν και αντλήθηκαν από το Ευρετήριο Μελών της Assistive Technology Industry Association (ATIA) και την ιστοσελίδα του Microsoft Assistive Technology Vendor Program Members.

2. Στις 19/07/05 εστάλη ερωτηματολόγιο σε 13 διεθνείς παραγωγούς braille προκειμένου να διαπιστωθεί η σχέση και αλληλεπίδρασή τους με τις βιβλιοθήκες.

3. Στις 24/10/06 εστάλη e‐mail σε 18 ελληνικούς φορείς ΑμεΑ για να αντληθούν πληροφορίες αλλά μόνο τρεις (Φάρος Τυφλών, Εταιρεία Προστασίας Σπαστικών και Ελληνική Εταιρεία Δυσλεξίας) ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα αυτό (παράρτημα 5).

4. Στις 05/11/06 εστάλη ερωτηματολόγιο σε 107 ειδικές βιβλιοθήκες για ΑμεΑ που εντοπίστηκαν από το Διεθνές Ευρετήριο Βιβλιοθηκών για Τυφλούς της IFLA.

5. Στις 26/06/07 εστάλη ερωτηματολόγιο σε 47 εθνικές βιβλιοθήκες που εντοπίστηκαν από το UNESCO Libraries Portal και το ευρετήριο της IFLA “Εθνικές Βιβλιοθήκες του Κόσμου”.

6. Στις 27/06/07 εστάλη ερωτηματολόγιο σε 122 σχολές βιβλιοθηκονομίας σε Αφρική, Ασία, Αυστραλία/Ωκεανία, Ευρώπη, Μέση Ανατολή και Αμερική.

7. Στις 23/08/07 εστάλη ερωτηματολόγιο σε 16 δημόσιες βιβλιοθήκες τυχαία επιλεγμένες από το UNESCO Libraries Portal (σε Αφρική, Αραβικά κράτη, Καραϊβική, Ασία, Καναδά, Λατινική Αμερική, Ευρώπη και ΗΠΑ) όπου απάντησε μόνο μια δημόσια βιβλιοθήκη του Καναδά και έτσι δεν υλοποιήθηκε η έρευνα αυτή.

Σημειωτέο πως κάποια e‐mails επεστράφησαν και αυτό μπορεί να οφείλεται στην έλλειψη ακρίβειας ή ενημέρωσης των βάσεων δεδομένων και ευρετηρίων από τα οποία αντλήθηκαν τα στοιχεία. Οι απαντήσεις, τα σχόλια και οι απόψεις σε όλα τα παραπάνω ερωτηματολόγια δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση προσωπική άποψη ή θέση του συγγραφέα αλλά των συμμετεχόντων στην έρευνα. Επίσης, το ιδανικότερο θα ήταν τα ερωτηματολόγια που αφορούσαν τις βιβλιοθήκες, να απευθύνονταν στο βιβλιοθηκονόμο που είναι επικεφαλής για το τμήμα υπηρεσιών για τα ΑμεΑ. Ωστόσο αυτό δεν κατέστη δυνατό διότι ήταν ελάχιστες οι βιβλιοθήκες που διέθεταν ειδικά άτομο για αυτό το σκοπό.

Επιπλέον τα ερωτηματολόγια εστάλησαν σε φορείς από όλο τον κόσμο με αποτέλεσμα να υπάρχουν μεταξύ τους διαφορές (ιστορικές, γεωγραφικές, οικονομικές, πολιτικές). Ωστόσο, η ανάλυση των ερωτηματολογίων δεν εστίασε σε αυτές αλλά αντίθετα, εστίασε στον πιο σημαντικό παράγοντα που είναι η ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχουν.

Τα ποσοστά συμμετοχής στις έρευνες υπήρξαν χαμηλά παρά τα επανειλημμένα e‐mails και αυτό οφείλεται στους παρακάτω λόγους. Ο χώρος της αναπηρίας είναι ένας χώρος όπου δύσκολα μπορεί κανείς να εκμαιεύσει στοιχεία και αυτό διότι πολλά πράγματα λειτουργούν εν κρυπτώ. Πολλά ΑμεΑ δεν θέλουν να αποκαλύψουν την αναπηρία τους και έτσι αποφεύγουν να συμμετάσχουν σε έρευνες τέτοιου είδους. Επίσης, δεν φαίνεται να υπάρχει διάθεση συνεργασίας ή ενδιαφέρον συμμετοχής από την πλευρά των επίσημων φορέων και ομοσπονδιών ΑμεΑ. Παραδείγματος χάρη, φορείς στην Ελλάδα δεν παρείχαν ποτέ πληροφορίες που τους ζητήθηκαν π.χ. για το κόστος υποτιτλισμού των βίντεο για τους Κωφούς ή πρόσληψης ενός διερμηνέα νοηματικής για παρουσιάσεις δραστηριοτήτων της βιβλιοθήκης ενώ οι φορείς του εξωτερικού φάνηκαν τις περισσότερες φορές πιο πρόθυμοι να απαντήσουν και μάλιστα άμεσα.

Επιπλέον, αρνούνται ή δυσκολεύονται να δώσουν στατιστικά και αρχεία, τα οποία παραμένουν εμπιστευτικά και καλώς κρυμμένα. Παραδείγματος χάρη τα στατιστικά για τα ΑμεΑ στα πανεπιστήμια είναι δύσκολο να βρεθούν και όταν εντοπίζονται, είναι ανακριβή. Για όλους τους παραπάνω λόγους, δεν ξαφνιάζει το γεγονός ότι οι περισσότερες έρευνες βιβλιοθηκών για ΑμεΑ στη διεθνή βιβλιογραφία παρουσιάζουν αποτελέσματα από περιορισμένο αριθμό συμμετεχόντων (συνήθως 6, 10 ή 15 βιβλιοθηκών ή φορέων). Επίσης, μέσα από την εγγραφή του ερευνητή σε λίστες συζητήσεων, διαπιστώθηκε πως γίνονται κινήσεις κάποιων φορέων ΑμεΑ για τη δημιουργία βιβλιοθηκών στις εγκαταστάσεις τους, την ανάπτυξη ψηφιακών βιβλιοθηκών ή παρουσιάσεις DAISY σε τυφλούς, αλλά όλα αυτά μοιάζουν να γίνονται εν κρυπτώ.

Λόγω των παραπάνω δυσκολιών και προκειμένου να υπάρχει σφαιρική ενημέρωση, καθόλη τη διάρκεια εκπόνησης της παρούσης διατριβής, υπήρξε συμμετοχή του ερευνητή στο φόρουμ του οργανισμού ΑΝΑΠΗΡΙΑ και στο ενημερωτικό newsletter του ίδιου οργανισμού.

Επίσης, τον Δεκέμβριο του 2007 έγινε εγγραφή του ερευνητή στη λίστα συζήτησης για άτομα με αναπηρία όρασης (orasi freelists.org) ώστε να καταγραφεί καλύτερα η οπτική των ατόμων αυτών και να υπάρχει η δυνατότητα ανταλλαγής απόψεων αναφορικά με τα βιβλία, τις βιβλιοθήκες και γενικότερα την πληροφόρησή τους. Στο πλαίσιο λειτουργίας αυτής της λίστας (και συγκεκριμένα τον Ιανουάριο του 2008) έγινε η πρόταση από τον ερευνητή της παρούσης εργασίας για τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού newsletter ή περιοδικού που να ασχολείται με θέματα προσβασιμότητας των ΑμεΑ, όσον αφορά το χώρο της πληροφόρησης, ώστε να ενημερώνονται για τις εξελίξεις και τα ερευνητικά προγράμματα στο χώρο. Το περιοδικό αυτό θα ήταν υπό την εποπτεία κάποιου φορέα ΑμεΑ, που θα ενδιαφερόταν για κάτι τέτοιο. Πράγματι, υπήρξε ενδιαφέρον από έναν φορέα, αλλά στην πορεία διαπιστώθηκε πως λόγω συνδικαλιστικών συμφερόντων, μια τέτοια ιδέα θα έβρισκε πολλά εμπόδια προς υλοποίηση. Μάλιστα στο παρελθόν είχε ξεκινήσει μια τέτοια προσπάθεια υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας, η οποία ναυάγησε και οι εμπλεκόμενοι βρίσκονται ακόμη στα δικαστήρια.

Ως προς τις υποστηρικτικές τεχνολογίες, πολύτιμη πηγή πληροφοριών και εικόνων αυτών των τεχνολογιών υπήρξε η ιστοθέση “Υποστηρικτικές Τεχνολογίες και Προσβασιμότητα στο Διαδίκτυο για Άτομα με Αναπηρίες” και οι παρουσιάσεις του σεμιναρίου “Πρόγραμμα ΕΥΤΕΧΝΟΣ: υποστηρικτικές τεχνολογίες πληροφορικής και τηλεπικοινωνιών για άτομα με αναπηρίες”.

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί πως το κόστος των ΥΤ και των διαφόρων προϊόντων και υπηρεσιών που αναφέρονται στο κείμενο έχει μετατραπεί και αποδοθεί σε ευρώ προκειμένου να γίνονται περισσότερο αντιληπτά από ότι με το δολλάριο. Για την μετατροπή αυτή, χρησιμοποιήθηκε η μέση τιμή της ισοτιμίας του ευρώ έναντι του δολλαρίου από τον Ιανουάριο του 1999 μέχρι και σήμερα. Η μέση αυτή τιμή, με βάση τα στατιστικά της Τράπεζας της Ολλανδίας (De Nederlandsche Bank (DNB) είναι 1€ = $1,1504.